Digibron.nl

Mengelberg als warm namiddagzonnetje

Bron: Reformatorisch Dagblad
Datum: vrijdag 25 januari 1991
Auteur: S. M. W. Bezemer
Pagina: 27   (Onbekend)

Otto Hamburg, voorzitter van de Mengelbergvereniging, wil over zichzelf niet meer kwijt dan het hoognodige. Alle nadruk moet op Willem Mengelberg vallen. Hamburg is musicoloog en dirigent en leidt, ook na zijn pensionering, nog steeds een druk leven. Jarenlang was hij leraar muziek- en cultuurgeschiedenis aan het Utrechts conservatorium, waar hij ook de koorklas leidde. Van zijn hand verschenen verschillende publikaties, waarvan "Muziekgeschiedenis in Voorbeelden" wellicht de bekendste is.

Is uw interesse voor Willem Mengelberg een gevolg van uw persoonlijke contacten met hem?

„Nee, ik heb hem nog wel zien dirigeren, maar persoonlijk contact had ik helaas niet. Ik woonde zijn concerten bij en luisterde naar zijn grammofoonplaten of directe radio-uitzendigen. Dat laatste is helaas verdwenen; als je vroeger bij het Concertgebouw de prospectus van het komende seizoen haalde, dan kon je thuis al die concerten via de radio volgen".

Wat stelt de Mengelbergvereniging zich ten doel?

„De vereniging houdt zich uitsluitend met de muzikale aspecten van Mengelberg bezig. Voor de staatsburgerlijke aspecten moet men maar naar het Bureau voor oorlogsdocumentatie gaan. Men wil zulke zaken nogal eens mee laten wegen bij de beoordeling van de kunstenaar. Bij Von Karajan gebeurt dat ook. Maar ik kan, eerlijk gezegd, aan de inzet van de eerste van Brahms niet horen welke politieke, religieuze of seksuele geaardheid de dirigent heeft".

Jongeren

Wat voor soort mensen zijn lid van de vereniging?

„Bewonderaars, veelal ouderen die Mengelberg nog hebben meegemaakt, en ook enkele jongeren, muziekstudenten die zich afvragen: Wat heeft deze man gedaan en wat kan ik ervan leren? Op het ogenblik telt de vereniging ruim 50 leden. We hebben bijeenkomsten waar opnamen van Mengelberg en interviews met oud-leden van het Concertgebouworkest en solisten die nog onder Mengelberg hebben gespeeld, worden beluisterd. Heel interessant! Jammer dat er geen opnamen zijn van Mengelberg als pianist. Hij was een voortreffelijk begeleider en trad eens met Jo Vincent op in de Kleine Zaal van het Concertgebouw.

Trouwens, Mengelberg debuteerde ooit als pianist en niet als dirigent in het Concertgebouw. Met het pianoconcert van Liszt. Ik heb van mensen gehoord die van hem les gehad hebben, dat hij een uitstekend pianoleraar was. Dat kostte hun dan indertijd wel een gouden tientje; ze moesten het op de piano neerleggen, met de beeltenis van koning Willem III naar boven. Maar wat ze in dat uur van hem leerden, was het gouden tientje, dat toch in die tijd een heel bedrag was, meer dan waard", zeiden ze.

Zonnetje

Wat is de betekenis van Willem Mengelberg?

„Voor het Nederlandse muziekleven is zijn betekenis eigenlijk onschatbaar, al ziet men dat tegenwoordig niet meer zo. Als jong dirigent nam hij in 1895 een redelijk getraind orkest over, dat echter alleen maar een provinciale uitstraling had en hij werkte dat orkest in een betrekkelijk korte tijd op tot een ensemble van wereldniveau. Zodanig, dat Richard Strauss al in 1898 zijn "Ein Heldenleben" opdraagt aan het Concertgebouworkest en Mengelberg. Zeker, er was ook kritiek, maar dat gold ook Wilhelm Fürtwangler, Toscanini en Bruno Walter, om er maar enkelen te noemen.

Ik heb Mengelberg dan weliswaar meegemaakt in een tijd dat hij over zijn hoogtepunt heen was, maar dat was toch nog wel een warm namiddagzonnetje, om het zo maar eens te zeggen.

Alleen in Duitsland en Oostenrijk had men indertijd toporkesten en het wil dus wel wat zeggen dat zo'n klein land als het onze een ensemble van dat niveau leverde. Het gaf Nederland naam in het buitenland. Na de oorlog werd dat nog veel sterker, met de vele tournees. Het orkest bracht ons een culturele naam in de wereld. En dat is uiteindelijk te danken aan Willem Mengelberg".

Stijl

„Wat bij Mengelberg zo belangrijk was, is de unieke interpretatiestijl. Zijn soms eigengereid omspringen met de partituur was zeer doordacht en exact vastgelegd, al die tempowisselingen. Die kwamen bij hem niet voort uit de impuls van het ogenblik, maar waren van tevoren minutieus vastgelegd. Hij was absoluut een groot orkestpsycholoog en wist hoe hij een orkest moest aanpakken, ook al kwam dat niet altijd even prettig over.

Tegenwoordig zegt men wel: Zo'n man als Mengelberg of Toscanini zou het toch in deze tijd niet meer kunnen maken. Dan denk ik: Nee, maar weet u, wij hébben ook niet meer van die figuren die zoiets presteren. Ik zou niemand kunnen noemen die zó musiceert. Tegenover hun vaak autoritaire houding stelden zij iets waarvan het orkest zei: Laten we hen maar volgen, want er staat iets tegenover. Een persoonlijkheid roept altijd pro en contra op, dat is inherent aan een persoonlijkheidsstructuur".

Is die veranderde situatie een gevolg van de democratisering?

„Aan de ene kant is het de democratisering, die de persoonlijkheid van het orkest als zodanig op de voorgrond wil plaatsen. De dirigent brengt zijn opvatting niet via een instrument naar buiten, maar via mensen, die een instrument bespelen.

We missen op dit ogenblik onder de dirigenten de eredivisie. We hebben wel eersteklas dirigenten, maar geen eredivisie, zoals in de eerste helft van deze eeuw. Wel enorme technische vaardigheid, maar de innerlijke genialiteit, het innerlijk beleven en het naar buiten brengen ervan, innerlijk erdoor geraakt worden, dat hadden we vroeger meer. De twee die nog enige aansluiting gaven met vroeger, zijn net overleden: Von Karajan en Bernstein".

Warmte

Ziet u dergelijke figuren niet opkomen in Abbado en Muti?

„Die komen niet op, die zijn er al, maar ze zijn niet te vergelijken met Toscanini en Mengelberg. Onlangs nog draaide ik op een cursus een fragment uit de vierde van Mahler. Verschillende mensen kwamen naar me toe: „Wie was dat?" Het was Bruno Waker. De warmte waarmee dat klonk, dat hoor je op geen enkele moderne opname".

Men zegt wel: Dat kan nu niet meer...

„Dat zégt men, maar dan vraag ik: Waarom niet meer? Mengelberg heeft iets te zeggen en dat komt voort uit het "Gestaltungsprinzip", ik weet er geen Nederlands woord voor, maar het zegt iets. Datzelfde geldt voor zijn uitvoering van de Matthäus Passion van Bach. Waarom kan dat niet meer? Dat kan, als je er maar in gelooft. Men gelooft tegenwoordig niet meer in de Matthäus Passion, men gelooft tegenwoordig alleen nog maar in de uitvoeringspraktijk, maar Bach heeft het werk vanuit zijn geloof gecreëerd. Het beginkoor uit de Mengelberguitvoering, dat doet niemand hem na. Dat is volkomen doorleefd. Ik kan mensen begrijpen die zeiden dat ze na dat beginkoor wel naar huis wilden, omdat dit al zo aangrijpend was, dat de rest niet meer hoefde".

Erfenis

Wilt u als vereniging iets met de nalatenschap van Mengelberg doen?

„We proberen, als de financiën het toelaten, platen van Mengelberg uit te brengen. Zowel in Nederland als in het buitenland zijn mensen bezig met een biografie over hem, maar dat is geen eenvoudige zaak. Vooral niet voor buitenlanders die het Nederlands niet machtig zijn en daardoor essentieel documentatiemateriaal over Mengelbergs doen en laten niet kunnen raadplegen".

Het secretariaat van de Willem Mengelberg Vereniging is bereikbaar via Postbus 25, 8330 AA Steenwijk (tel. 05210-12506)

Volgende week de laatste aflevering in deze serie: de Henk Badingsstichting.