+ Meer informatie

Haken en ogen aan Chili's waarheid

Bepalingen van Pinochet maken berechting van militairen heel moeilijk

5 minuten leestijd

APELDOORN - De kogel is door de kerk: in tegenstelling tot voormalige dictaturen als Argentinië, Brazilië en Uruguay zal er in Chili geen sprake van zijn dat ernstige misdaden tegen de mensheid begaan in de doofpot verdwijnen of worden weggepoetst.

Het recht moet zijn loop hebben, zo oordeelde gisteren de Chileense president, Patricio Aylwin, nadat de door hem op 9 mei vorig jaar officieel ingestelde Commissie van Waarheid en Verzoening een onthutsend rapport uitbracht over de wreedheden van het regime-Pinochet (september 1973- maart 1990). Dit betekent dat Aylwin de uit 1978 daterende amnestiewet die officieren vrijwaart voor berechting op basis van individuele gevallen verwerpt. De president vroeg namelijk het Hooggerechtshof de hangende zaken tegen militairen die zijn beschuldigd van mensenrechtenschending, te heropenen.

Dit initiatief van Aylwin overtreft de verwachtingen. Er werd aanvankelijk getwijfeld of Aylwin zijn verkiezingsbelofte (opheldering van de mensenrechten na 1973 en ongeldigverklaring van de amnestiewet van 1978) inderdaad kon waarmaken. Want daar lag meteen al een bron van confrontatie met het leger, dat over Aylwins 'voorwaardelijke' democratie een mandaat bleef uitoefenen.

Aylwin zelf leek eerst nogal geporteerd voor de oplossingen van zijn buurlanden Argentinië en Uruguay: een punto final (geen processen meer na bepaalde datum). Pragmatisch als de Chileense president is, voegde hij kort na zijn aantreden de daad bij het woord. Een Commissie voor Waarheid en Verzoening van acht respectabele leden zag het licht. Tijdens een interview in augustus vorig jaar benadrukte secretaris Jorge Correa Sutil desgevraagd dat de taak van de commissie was beperkt tot onderzoek. Zij mocht zich niet mengen in het werk van de rechtbanken. Fijntjes verklaarde Correa Sutil dat deze afbakening werd gemaakt om militaire dreiging voorshands overbodig te maken. De reden hiervan is dat het merendeel van de rechtbanken nog is bemand met personeel uit het tijdperk-Pinochet.

Wetsvoorstellen

Nu dit onderzoek echter heeft geresulteerd in 1700 bladzijden waarin generaal Pinochet en zijn volgelingen bepaald niet van blaam worden gezuiverd, zijn alle ogen gericht op het Hooggerechtshof. Feit is dat Pinochet in dit belangrijke orgaan vlak voor zijn aftreden zeven nieuwe en voorlopig onafzetbare vertrouwelingen heeft benoemd. In dit verband is het begrijpelijk dat onder meer Chileense mensenrechtenorganisaties vreesden dat zonder serieuze reorganisatie van de rechterlijke macht er van dagvaarding van militairen niet veel zou terechtkomen.

Laat staan dat Pinochet, woonachtig in het noordelijke woestijnstad Iquique, zelf in de beklaagdenbank belandt. Aylwin zei daarover ooit: „Ik geloof dat de politieke verantwoordelijkheid van de regeerder duidelijk is, maar niet de strafrechtelijke". Ander punt is dat onder de dictatuur militairen onder de jurisdictie van eigen, militaire, rechtbanken vielen. En zowel deze als gewone rechtbanken hebben de dictatuur altijd de hand boven het hoofd gehouden (de goede rechters daargelaten). Een voor de hand liggende oplossing is het indienen van hervormende wetsvoorstellen. Daarover zal deze maand nog door het Huis van Afgevaardigden en de Senaat worden gestemd. Of ze haalbaar zijn is de vraag omdat negen van de 47 senatoren door het vorige regime zijn aangewezen en stemrecht hebben. Voor een (grond)wetswijziging is 60 tot 66,6 procent van de stemmen nodig.

Verder moet president Aylwin terdege rekening houden met de ambities van de nog altijd springlevende generaal Pinochet. Chili is formeel een politieke democratie, maar staat onder toezicht van de landstrijdkrachten. Opperbevelhebber daarvan is Pinochet, die zijn democratische opvolgers in het Moneda-paleis sinds zijn vrijwillige terugtrekking herhaaldelijk heeft gedreigd korte metten te maken met de democratie als zijn militairen in gevaar komen. „Ze moeten van mijn manschappen afblijven. Wie aan hen komt, komt aan mij en verstoort de constitutionele orde", is zijn gevleugelde uitspraak.

Een eerste harde waarschuwing kwam bij voorbeeld op 13 juni toen er in het plaatsje Pisagua (NoordChili) een massagraf werd ontdekt met twintig lijken. Het waren, zo bleek uit de legerverklaring, de allereerste slachtoffers van het bewind-Pinocbet. Terwijl een golf van publieke verontwaardiging het land overspoelde, gaven de verzamelde grimmige generaals een persconferentie waarop zij Aylwin de wacht aanzegden. Mocht Aylwin officieren willen aanklagen voor de executies dan zou hij hiermee Chili's democratie „ernstig in gevaar brengen". Het leger rechtvaardigde de executies als noodzakelijk in een binnenlandse oorlog tegen linkse subversiviteiten na de septembercoup waarbij de marxistische president Salvador Allende omkwam.

Curatele

Éen tweede waarschuwing van de generaal kwam in september, toen een aantal niet bang uitgevallen senatoren hem wilde aanklagen voor het feit dat hij had gezegd dat het Duitse leger uit langharige marihuanarokers bestond. De affaire liep met een sisser af en de tanks bleven in de kazernes. Het derde incident volgde in november. Pinochet wilde een generaal promoveren (hij moet hiervoor toestemming vragen aan de zittende president), wat door Aylwin werd geweigerd. Opnieuw werd er een ruzie in de kiem gesmoord.

Drie keer is echter scheepsrecht en de vierde keer ging het mis. Een week voor Kerst hield het leger Chili een etmaal lang onder curatele. Nu was Pinochet zelf het casus belli in een financieel schandaal zonder weerga. „Ik ben het slachtoffer van een lastercampagne en de regering met mij in mijn eer herstellen", eiste hij.

De reactie van het leger op het rapport van de Commissie van Waarheid en Verzoening is nog niet bekend. Mogelijk tempert Aylwins verklaring een vijfde barse machtsvertoning, want de president heeft -als doekje voor het bloeden- gezegd dat sinds 1973 132 militairen het leven lieten tijdens confrontaties met betogers en terroristen.

Mensenrechtenorganisaties alsmede het Chili Komitee Nederland noemden gisteren de intentie van Aylwin om een diepgaand onderzoek in te stellen naar de bevindingen van de commissie goed, maar twijfelen aan de foUow-up. „Gaat het om waarheid en verzoening of waarheid en gerechtigheid"? De Nederlandse vereniging voor solidariteit met Latijnsamerikaanse arbeiders en boeren, CLATNederland, meent dat er verzoening tot stand kan komen door gerechtigheid. „Wij steunen de opvatting dat al degenen die de mensenrechten hebben geschonden tijdens het bewind van dictator generaal Pinochet alsnog berecht dienen te worden. Want alleen op die manier is een ware verzoening mogelijk om een nieuw Chili op basis van respect voor de mensenrechten op te bouwen". •

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.