+ Meer informatie

"Opdat zij allen één zijn"

Bucers bemiddeling in avondmaalsstrijd kwam voort uit roeping van zijn Meester

8 minuten leestijd

In de jaren 1534-1539 legt de hervormer van Straatsburg, Martin Bucer, te paard zo'n 12.000 kilometer af. Dat is ongeveer 2000 kilometer per jaar. Hij reist door grote delen van Duitsland en Zwitserland. Enkele maanden per jaar is hij afwezig in Straatsburg, de plaats waar hij als predikant aan de St. Thomaskerk verbonden is. Het reizen in deze tijd is gevaarlijk en vermoeiend. Niemand reist voor zijn plezier. Je gaat alleen op reis als het echt nodig is. Vaak stuurt de magistraat van Straatsburg een gewapende escorte met Bucer mee om hem op die manier te beschermen. Vanwaar de reislust van deze hervormer?

Bucer probeert als een van de hervormers te bemiddelen in het conflict dat ontstaan was binnen het reformatorische kamp. Die bemiddeling begint al veel eerder dan het jaar 1534. In de eerste helft van de jaren twintig ontstaat er een conflict over het sacrament van het heilig avondmaal tussen de hervormer Luther in Wittenberg en de hervormer Zwingli in Zurich. Het conflict loopt hoog op.

Luther wil eraan vasthouden dat in de tekenen van brood en wijn die bij het avondmaal ontvangen worden, Christus aanwezig is. Zwingli ontkent dit. Hij ziet het avondmaal vooral als een gedachtenismaaltijd. Het gaat bij het heilig avondmaal om het geloof in het volbrachte offer van Christus. Dit conflict werpt een donkere schaduw over het gebeuren van de Reformatie. In deze eerste generatie van hervormers gaan de wegen reeds uiteen.

Gevolgen

Het conflict heeft ook geweldige politieke gevolgen. Als protestanten had men elkaar, juist ook in politiek opzicht, hard nodig. Op de rijksdag te Worms (1521) werd de Duits-kerkelijke politiek van (de rooms-katholieke) Karel V beheerst door één streven: het edict van Worms (waarbij Luther en de zijnen in de ban waren gedaan) zo snel mogelijk uitvoeren.

Door interne politieke problemen kan Karel V de eerste jaren geen uitvoering geven aan dit besluit. Vanaf 1529 verandert de situatie. Op de tweede rijksdag van Spiers (april 1529) wordt inderdaad besloten tot de uitvoering van het edict van Worms. De strijd tegen de Turken verhindert Karel V om daadwerkelijk op te treden tegen de protestanten. Vijf keurvorsten en veertien vrije steden verzetten zich tegen de uitvoering van dit edict en bieden hun "protestatio" aan. Nu de situatie zo dreigend wordt, begint het gebrek aan eenheid onder de protestanten zich te wreken.

Blok

Nu is het van het grootste belang de gelederen te sluiten om zo één gesloten blok te vormen tegen het front van Karel V. Het avondmaalsconflict verhindert de vorming van dit blok. Luther is van mening dat eerst een volledige theologische overeenkomst moet worden bereikt voordat men ook samen politiek zou kunnen optreden. Bucer en ook Zwingli zijn van mening dat men als protestanten een politieke eenheid tot stand mag brengen zonder dat men het op alle punten (waaronder de zaak van het avondmaal) eens is.

Om uit de impasse te geraken, organiseert Philips van Hessen te Marburg in 1529 een godsdienstgesprek. Wanneer onenigheid aangaande het sacrament van het avondmaal zulke geweldige politieke gevolgen zou kunnen hebben, is het de hoogste tijd om elkaar persoonlijk te ontmoeten en zo de zaak uit te praten.

Marburg zou vooral de confrontatie tussen Zwingli en Luther tot stand moeten brengen. Men heeft elkaar nog niet eerder ontmoet. Toch drong de landgraaf er op aan dat Bucer ook uitgenodigd zou worden. Zijn inspanning voor de oplossing van de avondmaalsstrijd had zijn naam inmiddels tot ver buiten Straatsburg bekendgemaakt. Vanaf 1524 heeft Bucer zich in heel wat geschriften met deze materie beziggehouden.

Erasmus

Aanvankelijk is Bucer een leerling van Luther. Nadat Bucer de Latijnse school en het dominicaner klooster in zijn geboorteplaats Schlettstadt (Elzas) heeft verlaten, is hij voor verdere studie naar Heidelberg vertrokken. In zijn bibliotheek strijden de boeken van Thomas van Aquino en die van Erasmus om de voorrang. Erasmus opent hem de ogen voor de misstanden in de kerk. De theologie van Bucers dagen had niets meer te maken met bijbelse vroomheid. In 1518 is Bucer getuige van de Heidelberger Disputati, waar Luther zijn kruistheologie verdedigt. Bucer is op slag een volgeling van Luther.

Nadat hij het klooster heeft verlaten, komt hij als gehuwd priester in Straatsburg aan (1523). Ook daar wordt de reformatie ter hand genomen en Bucer mag zijn aandeel daarin leveren. Ook door middel van zijn geschriften geeft hij leiding aan het vormgeven van het gereformeerde kerkelijke leven in Straatsburg. In 1524 schrijft Bucer, mede namens zijn collega's, een boek om de „veranderingen" die zich inmiddels in Straatsburg hebben voltrokken te onderbouwen. Het boek is getiteld: "Grund und Ursach". Aan de land van de Schrift zet Bucer uiteen waarom de oude roomse misstanden zijn afgeschaft en waarom het kerkelijke leven hervormd is.

Ook het heilig avondmaal komt hier ter sprake. Bucer verwerpt de rooms-katholieke gedachte dat het avondmaal een offer is. Het avondmaal is geen herhaling van het offer van Christus. De gedachtenis aan Christus' offerdood is het centrum van het avondmaalssacrament. De tekenen van brood en wijn veranderen niet in het lichaam en bloed van Christus. Geen transsubstantiatieleer. Christus is niet letterlijk aanwezig in het sacrament.

Dat wil, aldus Bucer, niet zeggen dat Christus volkomen afwezig is. Bucer wijst in dit verband op de onzichtbare, geestelijke aanwezigheid van Christus in het sacrament. Hij noemt dit het geestelijke eten van Christus; de gemeenschap met Christus. In Bucers avondmaalsleer is dit een heel belangrijke notie. Deze geestelijke aanwezigheid van Christus is van zo veel belang, dat daarom de lichamelijke aanwezigheid van Christus overbodig is.

Avondmaalsbrief

Bucer heeft deze gedachte overgenomen van de Nederlander Hoen. Deze Haagse advocaat schreef een brief over het avondmaal. In deze brief verzette hij zich scherp tegen de voorstelling dat Christus in het brood aanwezig zou zijn. Dit is in strijd met het feit dat Christus maar eenmaal in het vlees is gekomen: Van transsubstantiatie kan geen sprake zijn, aldus Hoen. Toen de Heere Jezus bij de instelling van het avondmaal de woorden sprak: „Dit is Mijn lichaam", bedoelde hij volgens Hoen: „Dit betekent Mijn lichaam". We noemen dit de symbolische avondmaalsopvatting.

Hinne Rhode, de rector van de Latijnse school te Utrecht, trekt met deze brief verscheidene Europese steden langs. In 1521 heeft hij contact met Luther in Wittenberg. Luther moet niets van Hoens gedachten omtrent het avondmaal hebben. Ook Luther heeft de rooms-katholieke transsubstantiatieleer afgewezen. Het brood in het avondmaal is ook voor Luther echt brood; de wijn is echte wijn. Maar dit betekent niet dat Luther de lichamelijke, werkelijke tegenwoordigheid van Christus' lichaam en bloed in het avondmaal loochent. Luther komt in dit verband met het bekende beeld van ijzer dat in vuur wordt gelegd, en daar toch invloed van ondergaat. Er vindt een vermenging plaats van twee substanties. Zo kan de verheerlijkte Christus in de substantie van het brood toch aanwezig zijn. De woorden van Christus: „Dit is Mijn lichaam", zijn voor Luther maar op één manier uit te leggen: letterlijk.

Kloof

Ook Zwingli was inmiddels door Rhode benaderd en gewonnen voor de symbolische uitleg. Een conflict was niet te voorkomen. Wie de geschriften van Bucer uit deze jaren doorleest, bemerkt dat ook hij aan de kant van Hoen staat. Bucer probeert echter ook de kloof met Luther te overbruggen. Niet alléén de bovengenoemde politieke factoren waren daarbij beslissend. Bucer was er namelijk diep van overtuigd dat het hele conflict uiteindelijk toch een zaak van woorden was. Ten diepste was men het over de zaak zelf wel eens; alleen formuleerde men het anders.

In een geschrift van Luther uit 1528 komt Bucer de volgende gedachte tegen: De verbinding tussen het brood van het avondmaal en het lichaam van Christus is een aparte band. Luther brengt dit onder woorden met het begrip: unio sacramentalis. Ook Luther kan de woorden „Dit is Mijn lichaam" toch ook niet helemaal letterlijk nemen. Tegen een natuurlijke aanwezigheid van Christus in het avondmaal had Bucer zich steeds verzet. Maar nu merkt hij dat Luther niet meer denkt aan een „in das Brot eingebackenen Christus" maar aan een geestelijke tegenwoordigheid van Christus in het avondmaal.

Toch perspectief

Hoewel men het een jaar later in Marburg niet eens wordt, komt er ten aanzien van het avondmaal wel toenadering tot stand tussen de beide partijen. Luther geeft toe dat het kinderachtig zou zijn om bij de ^anblik van het brood te zeggen, dat men de Heere zou hebben gezien. De Zwitsers geven toe dat het bij het avondmaal om meer dan een teken gaat. Door het geloof is daar het ware lichaam. In de jaren na Marburg komt er een grote toenadering tot stand tussen Luther en Bucer.

De noodzaak om tot overeenstemming te komen is groot. Op 15 april 1531 moeten de protestanten vo gens Karel V teruggekeerd zijn in de moederkerk. Bucer reist door Zuid-Duitsland en Zwitserland om tot een gemeenschappelijke avondmaalsvisie te komen. Het hart van Bucers voorstel is dat Christus Zich in het avondmaal met brood en wijn werkelijk aan de gelovigen schenkt, maar niet ingebonden in de elementen van brood en wijn. Zwingli haakt af. Met Luther wordt in 1536 de Wittenberger Konkordie afgesloten.

Geslaagd?

Bucer en Luther hebben elkaar kunnen vinden. De Zwitsers komen niet meer terug. De breuk in het reformatorische kamp is een feit, ondanks de 12.000 km van Bucer. Het Straatsburg van Bucer zal door het lutherdom worden opgenomen. Het gereformeerde Zwitserland gaat een eigen weg. Is Bucers levenswerk mislukt? Dat zou het zijn als het politieke motief voor Bucer het enige motief was. Zijn theologische roeping ging daarbovenuit. Die werd gedragen door de roeping van zijn Meester Zelf: „Opdat zij allen één zijn". Toen Bucer met Luther tot overeenstemming kwam, weende Bucer; niet van vermoeidheid, maar van blijdschap.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.