+ Meer informatie

„Wat er te zien is, is verschrikkelijk

Stalin-Goelag in Oost-Siberië toegankelijk voor toeristenyj

6 minuten leestijd

MAGADAN - Andrei Gorjatsjev loopt langzaam langs het tentoongestelde in het historisch museum van de Siberische stad Magadan. Hij kijkt aandachtig naar de vergeelde kranten, de rollen verroest prikkeldraad en de houten staken die eens de graven aangaven van gevangenen die alleen als D-I4, G-25 of V-14 bekend stonden.

De 22-jarige Gorjatsjev wilde iets te weten komen over zijn grootvader, een van de miljoenen die gevangen zaten in de stalinistische werkkampen die overal in het ijskoude permafrost-gebied rond de stad gebouwd zijn.

Magadan was de poort naar de goudvelden van Kolyma, waar naar schatting zo'n drie miljoen mensen om het leven zijn gekomen. Bij de Kolyma-velden hoorden de gruwelijkste kampen van het Goelag-systeem, in de jaren '30 ontsproten aan het brein van dictator Josef Stalin.

De stad zelf, die in 1939 werd gesticht, is geheel gebouwd door gevangenen uit de Goelag, die later werden aangevuld door Japanse krijgsgevangenen. De naam Magadan staat daarom al sinds lange tijd voor terreur,

„Dit had eerder gedaan moeten worden", zegt Gorjatsjev over de nu een jaar oude tentoonstelling. Hoewel de tentoonstelling volgens Gorjatsjev niet ver genoeg gaat waar het het blootleggen van de oorzaken betreft, is het getoonde toch uiterst schokkend. „Het komt hard aan", zegt hij. „De tentoonstelling is goed georganiseerd. Wat er te zien is, is verschrikkelijk".

Toeristen

Nadat de stad tientallen jaren voor bezoekers gesloten was, probeert Magadan zich nu —voor zichzelf en de buitenlandse toeristen die deze zomer voor het eerst komen— rekenschap van zijn verleden te geven.

Amerikaanse toeristen, die met directe vluchten uit Alaska komen, worden door gidsen rondgeleid langs de voormalige kampen, waarbij uit de memoires van de voormalige gevangenen wordt voorgelezen.

Magadan zit vol slachtoffers en familieleden van slachtoffers, vol getuigen en herinneringen. Het is pas sinds kort. zo zeggen de inwoners van de stad, dat de mensen openlijk spreken over de kampen. Sommige mensen proberen uit te vinden wat er gebeurd is in de gevangenissen waar zij dagelijks langs lopen, maar er zijn er ook die zich zorgen maken over de slechte naam van de stad.

„Het is net of de stad erg ziek is en wij de hele tijd in de wonden staan te prikken", meent Larisa Kozlowskaja van de gemeentelijke dienst voor het toerisme. „Ik ben er niet tegen dat er over de Goelag wordt gesproken, we moeten meer en meer over dat onderwerp praten. Maar ik ben er tegen dat de echte gevangenissen worden getoond".

Gorjatsjev zegt te wensen dat meer mensen in de Sowjet-Unie gaan nadenken over de geschiedenis van Magadan. „Het is heel moeilijk voor de mensen om naar deze tentoonstelling te komen", aldus de jongeman.

Gevangenispopulatie

De weg naar het vliegveld van Magadan slingert zich door met dik woud overdekte grijze bergen. Dit is het begin van de Kolyma-snelweg, waarvan de lokale bewoners zeggen dat hij op botten gebouwd is — de botten van de gevangenen die gestorven zijn bij de aanleg van de weg naar de Kolyma-kampen.

Uit alle delen van de SowjetUnie kwamen de gevangenen per schip in Magadan aan nadat zij per veewagen waren overgebracht naar de haven van Wladiwostok in het zuiden. Soms zaten er wel 12.000 mensen in de ruimen van een schip en soms bleef er wel eens een schip steken in het ijs en kwamen de gevangenen van koude en honger om het leven.

In de kampen zat ook een klein aantal Nederlanders en andere Westeuropeanen, die in de jaren '30 naar de Sowjet-Unie waren geVoormalig strafkamp in Siberië. trokken en die het slachtoffer van de grote terreur werden. Hoeveel mensen tijdens de Stalin-jaren naar de kampen van Kolyma zijn gestuurd, is nooit vastgesteld, maar men gaat er van uit dat er een permanente gevangenispopulatie van 500.000 mensen was, die constant op peil werd gehouden.

Vrieskoude

„Veel van de mensen die in de goudmijnen van Kolyma, waar een mens het niet lang uithield, omkwamen, brachten de overheid alleen goud in de vorm van de kronen die na hun overlijden uit hun mond werden gerukt", zo schreef Varlam Sjalamov, die een verblijf van zeventien jaar in de Kolyma-kampen heeft overleefd en zich tot taak heeft gesteld het verhaal over de kampen te vertellen.

In de vrieskoude moesten de in lompen gehulde gevangenen zestien uur per dag werken voor schamele rantsoenen. Vaak heersten ziekten in de kampen. In de bevroren grond werden massagraven gedolven voor de ontelbare lijken die begraven moesten worden.

Vandaag de dag komen jonge, goed-opgeleide mensen naar Magadan. Zij worden aangetrokken door de hoge salarissen die worden betaald in Siberië. Op straat ziet men goed geklede mensen, hetgeen niet zo verwonderlijk is als je bedenkt dat sommige inwoners een bezoek aan de Amerikaanse stad Anchorage hebben gebracht, de zusterstad van Magadan.

Kunstenaars

Maar er wordt geklaagd over het povere culturele leven in de stad. Getalenteerde kunstenaars en artiesten zie je nauwelijks in Maga

55
dan, dat 6400 kilometer van Moskou ligt. Ongeveer vijftig jaar geleden was het theater van Magadan echter beroemd omdat veel schrijvers en toneelspelers naar de kampen werden gestuurd en de kampleiding deze mensen eerst optredens liet verzorgen voordat zij de dood in werden gejaagd.

De dichter Osip Mandelstam en de literatuurcriticus D. S. Mirsky zijn allebei op weg naar Kolyma omgekomen en de raketontwerper S. P. Korolev heeft enkele jaren in de mijnen doorgebracht voordat hij werd. overgeplaatst naar een speciaal wetenschapperskamp om daar verder te werken aan zijn raketten.

Veel van de gevangenen uit de Kolyma-Goelag zijn na het uitzitten van hun straf in de regio gebleven omdat zij het recht hadden verloren zich opnieuw te vestigen in de stad waar zij vandaan kwamen. De beeldhouwer Ernst Neizvestni, die jaren geleden naar de VS emigreerde, heeft een beeld ontworpen dat over twee jaar in Magadan zal worden neergezet. Het stelt een groot aantal maskers voor, die de miljoenen naamloze slachtoffers moeten uitbeelden.

„Verwennerij"

Na de dood van Stalin in 1953 werd een deel van de gevangenen vrijgelaten, maar de kampen bleven toch nog een groot aantal jaren in gebruik. De 61-jarige Wasili Kowalev kwam in 1950 in Magadan aan na als „volksvijand" tot zes jaar kamp veroordeeld te zijn. „Ik hielp het communisme op te bouwen", zegt Kowalev, die in die periode een groot aantal huizen in Magadan heeft gebouwd.

Anatoli Levi, een vakbondsfunctionaris die als kind naast een gevangenis vol Japanse krijgsgevangenen woonde, vertelt dat hij zich nog kan herinneren hoe de gevangenen elke dag naar bouwprojecten werden gevoerd.

Langs een van de grote wegen door de stad staat een monument voor Reingolds Berzins, directeur van de Kolyma-kampen tot aan zijn arrestatie en executie in 1937. Onder Berzins waren de kampcondities strict, maar niet geheel inhumaan: de gevangenen kregen genoeg voedsel en kleding en konden hun straffen verminderd krijgen door harder te werken.

Maar zulke „verwennerij" van de gevangenen, zo stelde de aanklager tijdens het proces tegen Berzins, maakte deel uit van een Japans komplot om het Aziatische deel van de Sowjet-Unie af te nemen. En onder de opvolger van Berzins, K. A. Pawlov, werd Kolyma tot een waarlijk vernietigingskamp.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.