+ Meer informatie

De Sint Jans in Gorkum heeft een bewogen geschiedenis

4 minuten leestijd

De Stadt Gorinchem, gemeenlyk genoemt Gorkum ligt aen de waterzyde naer Workum en Loevestein. Een oude stadt gelegen aen de Rivier de Wael of 't begin der Merwe, in de jare 1303 door den Hertog van Brabant ingenomen, en in 't jaar 1389 byna geheel verbrandt, naderhandt dikwils gewonnen, zoo dat ze vele rampen des Oorlogh heeft uitgestaen. In deze stadt stondt weleer het vermaerde Slot der Heeren van Ar kei.

Helaas is het silhouet van vele van onze steden aan het veranderen en deels al totaal gewijzigd. Naarmate de conglomeraties zich verdichten gaan de oude torens steeds meer schuil achter de moderne woongebouwen. Ook de flats van Gorinchem hebben schade aangericht aan het natuur- en stedeschoon van het rivierenlandschap van Maas, Waal en Merwede, het slot Loevestein en de stad Woudrichem. ook al betoogt men wel dat van aantasting van het rivierenlandschap geen sprake zou zijn. De flats zouden het stadje juist een extra accent geven. Voordien was Gorinchem bijzonder pittoresk mede door zijn toren.

Torenbouw

Met de bouw van deze toren werd vermoedelijk begonnen in het midden van de 15e eeuw en voltooid in 1517. De toren van deze Ned. Herv. Kerk is het enige overblijfsel der Middeleeuwse parochiekerk. Hij is onafhankelijk van bepaalde stijlvormen. Een prachtig gerestaureerde toren met twee vierkante geledingen en een zeer korte achtzijdige topgeleding met spits. Hij helt sterk naar het zuiden, welke helling hogerop steeds minder wordt door correcties tijdens de bouw. De muren met dubbele steunberen vertonen zeer zorgvuldig metselwerk bestaande uit vlak gekapte bakstenen en bovenaan Bentheimersteen voor de rijke fiatenversiering der beren, de flamboyante nissen, omgangen etc.

De restauratie had plaats in de jaren 1941-1950. Reeds in 1939 besloot het gemeentebestuur een steiger te plaatsen en werd spoedig daarna met het werk begonnen. Door het uitbreken van de oorlog in 1940 kon eerst in 1942 een beslissing worden genomen omtrent de te gebruiken natuursteen; de keuze viel op de harde Franse kalksteen van Vaurion, waarvan 240 m3 werd verwerkt. Op het einde van de oorlog werd het werk stop gezet, en het werd na de bevrijding eer met het werk kon worden voortgegaan. In 1950 had de voltooiing plaats, 12 jaar nadat tot restauratie werd besloten.

Melchior de Haze

Van het carillon in de toren werden er 25 in 16S7 gegoten door de Antwerpse klokkengieter Melchior De Haze. Het is afkomstig uit het vroegere stadhuls. Na de restauratie is het met 3 klokken te weten de g, a en b uitgebreid tot 28 door het bekende klokkengietersbedrijf de fa. Van Bergen te Heiligerlee. Het spel is fraai van klank. Op advies van de Nederlandse klokkenspelvereniging werd mede op wens van de stadbeiaardier, de heer Jac. de Kroon, de „reine" stemming aangehouden.

Tweede bouw

Helaas werd de kerk afgebroken en In 1845-1851 vervangen door het minder fraaie huidige kerkgebouw. Derhalve volstaan wij met de vermelding van wat de historie ons nog heeft nagelaten. In de kerk treffen wij nog overblijfselen aan van het grafmonument van een der heren Van Arkel, met zijn vrouw uit omstreeks 1300. Het werd in 1845 onder de vloer begraven doch in 1916 weer opgedolven. Het bestaat uit pen deksteen der tombe met beelden der overledenen onder een vroeg-gotische baldakijn, alles van grijze kalksteen, doch flink beschadigd. De mansfiguur, In een maliënpantser en wapenrok met groot schild, heeft een leeuw aan zijn foeten. De vrouw is uitgebeeld in een lang gewaad en huif met twee hondjes. 

In 1924 werden in de kerk ook overblijfselen gevonden van het praalgraf van Wilhelmina van Arkel, overleden in 1628, gemaling van Jacob van Paffenrode, bestaande uit een liggende vrouwenfiguur en twee schildhoudende kinderfiguren in Naamse steen. Deze overblijfselen bevinden zich thans In het museum. Gasthuisstraat 25. 

Restaureren en slopen

Het restaureren van de toren en de sloopwoede uit de vorige eeuw, twee tegenstellingen. De eerste hoe het kan en moet. De tweede is een waarschuwend voorbeeld, ook voor onze tijd. De 19e eeuw staat er om bekend als de eeuw van afbraak van veel kostbaars. Maar wij zijn druk doende de sloopwoede van de vorige eeuw op trieste wijze te herhalen.

Wij herinneren slechts aan de Koninginnekerk te Rotterdam en een aantal van de door Cuypers gebouwde kerken.

Bewogen geschiedenis

Des te meer kan Gorinchem zich gelukkig prijzen met het behoud van deze toren. Een toren is niet slechts een ding dat boven de hem omringende bouwwerken uitsteekt, maar het is een bouwwerk met een vaak bewogen geschiedenis en een eigen schoonheid.

De 19e eeuw vooral heeft op onbarmhartige wijze de monumenten uit ons volksleven van de voorafgaande eeuwen gesloopt. Piëteit voor de oudheidkundige waarde en wat nog veel erger is: het besef van de geschiedkundige betekenis, was daarbij ten enenmale zoek.

En al wordt er veel gedaan aan het behoud van onze monumenten, toch moeten wij bedacht zijn dat de geschiedenis zich niet gaat herhalen en dienen wij onze stem te verheffen tegen de sloopwoede van de laatste jaren.


Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.