+ Meer informatie

Vilt, met wol in de schoenen

Dresseerbaar "nomadentextiel" volgt soepel vorm van het lichaam

5 minuten leestijd

Vilt is in. Het natuurproduct nodigt uit om geaaid te worden, is goed dresseerbaar en laat zich dus vervormen tot kleding, gebruiksvoorwerpen en kunst. Herdersvolken uit Kirgizië en Katwijkse vissersvrouwen hadden de techniek om het textiel te maken al onder de knie. Met zweetvoeten kom je ook een heel eind.

Vanwege de barre weersomstandigheden zijn de herders in Kirgizië in de wintermaanden aan huis en haard gebonden. Om toch wat te verdienen laten de schapen- en geitenhoeders hun vrouwen niet gezellig in de warme tent keuvelen. Integendeel, de dames moeten de mouwen flink opstropen en om boomstammen gewikkelde wollen lappen over de besneeuwde bodem heen en weer rollen. Over het uiteindelijke resultaat van deze primitieve bezigheid behoeven ze zich beslist niet te schamen: een prachtig viltkleed dat de uitstraling heeft van een Perzisch tapijt. In ieder geval doet de prijs er niet voor onder, want in de winkel van het Nederlands Textielmuseum (NTM) in Tilburg hangt een exemplaar dat 595 euro moet opbrengen. De winst gaat naar de herders.

Waterafstotend

Vilten is een van de oudste technieken voor het maken van textiel. De tentoonstelling "Vilt: kunst, mode en design" in het NTM schuift de echte uitvinder niet naar voren. De legende dat het in het oude Perzië werd ontdekt, moet je met een korreltje zout nemen. Iemand ("de zoon van Salamon") zou op een stuk wol hebben staan stampvoeten, omdat het hem niet was gelukt een tapijt te maken. In z'n woede en wanhoop schreide hij bittere tranen. Tegen de tijd dat z'n woede ten einde was, ontdekte de kerel dat hij op waterafstotend vilt stond.

Leuk verhaal, maar het is aannemelijker dat de oorsprong van vilt op de steppen van Oost-Europa en Azië lag. Nog altijd bewijst het materiaal daar z'n nut. Het "nomadentextiel" schermt af tegen zowel ijzige kou als extreme hitte. Niet alleen kleding (jassen, hoeden, sokken en schoenen), maar ook mongolententen zijn hiervan een goed voorbeeld. Deze zogenaamde "ger" bestaan uit rollen vilt, dat gedurende zomer én winter een constante, aangename temperatuur biedt. Hun doden wikkelden en begroeven de ruige nomaden eveneens in vilten dekens.

Schutspatroon

Dichter bij huis, in Katwijk, wisten vissersvrouwen ook van vilten. Ze breidden de truien voor hun mannen enkele maten te groot en bewerkten die vervolgens met water en zeep op een wasbord. Daarmee kwamen de truien op maat en werden ze winddicht en meer waterafstotend.

Soms slaat de huisvrouw anno 2002 onbewust aan het vilten. Door bijvoorbeeld wollen sokken te heet te wassen. De bezoeker van de tentoonstelling kan de proef op de som nemen door direct een plukje wol in z'n schoenen te stoppen. Vooral zweetvoeten zorgen ervoor dat aan het eind van de bezichtiging een stukje doekvormige stof te voorschijn komt. Men treedt dan overigens in de sporen van bisschop Clemens. De geestelijke had altijd last van koude voeten en deed daarom schapenwol in z'n sandalen. Na een lange voetreis enfin, hij schopte het tot schutspatroon van de viltmakers.

Duwen en persen

Vilt wordt tegenwoordig industrieel vervaardigd (bijvoorbeeld voor viltstiften en schoolbordvegers), maar dat heeft een soberder en strakkere uitstraling dan 'gewoon' vilt. Iedereen kan met slechts weinig hulpmiddelen zelf vilten. Het hele proces laat zich met vier w's verklaren: wol, warmte, water en wrijving. Hoe fijner de gekaarde wol, hoe gladder het vilt. Wol van lammeren, merinosschapen, mohairgeiten en alpaca's geeft een prachtig eindproduct.

Door het gebruik van handen (of voeten) en warm (zeep)water gaan de wolvezels openstaan. Met flink duwen en persen haken de schubben in elkaar, zodat een samenhangende stof ontstaat. Bij afkoeling sluiten de schubben zich weer en haken zich nog vaster aan elkaar. Het materiaal kan daardoor zo massief worden dat het moet worden bewerkt met een zaag, boor of draaibank.

Wapenvergunning

Hoewel vilt al eeuwenlang wordt toegepast krijgt het materiaal sinds eind jaren tachtig van de 20e eeuw wereldwijd vernieuwde aandacht. De groep die wat met vilt doet, groeit. Het materiaal heeft direct effect op iedereen die ernaar kijkt en een nog sterker effect op degenen die het hebben aangeraakt. Geen wonder dat de suppoosten regelmatig het museumpubliek moeten manen om van de objecten af te blijven. Het textiel is bovendien gemakkelijk te bewerken, zodat de gekste vormen mogelijk zijn.

De manier waarop modeontwerpers, interieurdesigners en kunstenaars vilt 'herontdekken' is inderdaad soms verbluffend. Onder de ongeveer honderd viltobjecten -deels uit de collectie van het NTM- bevindt zich bijvoorbeeld "Verbotene Gegenstände", waarbij het originele materiaal nauwelijks nog herkenbaar is. Ulrike Hein moest voor haar kunstwerk een wapenvergunning aanvragen, want de kalashnikovs en uzi's in de wapenrekken lijken te echt. Vilt staat hier voor een "neutrale energieaccumulator" die, volgens Hein, wapens hun dodelijkheid ontneemt. Hoe kreeg ze het verzonnen!

Viltstoelen

Dat vilt zich goed leent voor verwerking in meubels demonstreert onder andere Anja Oehler met haar "viltstoelen". Deze en andere vilten meubelen volgen soepel de vorm en beweging van het lichaam. Reto Kaufmann maakte een praktisch toepasbare viltrol, die, eenmaal uitgerold, dienst kan doen als comfortabele ligmat.

Sommige kledingstukken en modeaccessoires zijn een streling voor het oog. De "voetomhulsels" van Käthi Hoppler-Dinkel kunnen worden bekeken als kunstobjecten op een sokkeltje, maar net zo goed worden gedragen. Het vilt vormt zich naar de voet van de drager en wordt daardoor een tweede huid. Bernhard Früh verwerkt vilt in zijn sieraden. Hij noemt ze ringsculpturen: in een eigenzinnige sculptuur van vilt is een gouden ring vervat.

De museumwinkel biedt de mogelijkheid een mooi viltobject te kopen. Een sjieke sjaal van Katharine Thomas, een handgemaakte armband van Inge Evers, een hoed van Ineke Carolus of een "rolling bag", een tas van industrieel vilt. Met een simpele placemat (gewoon te wassen) komt warme eenvoud op tafel.

De tentoonstelling "Vilt: kunst, mode en design" is tot en met 11 januari 2003 in het Nederlands Textielmuseum te bezichtigen. Adres: Goirkestraat 96 in Tilburg. Open (m.u.v. maandag): 10.00 tot 17.00 uur (op zaterdag vanaf 12.00 uur). De Duits-Engelstalige catalogus "Filz" (incl. vilten hoes) kost 48,30 euro. Informatie: 013-5367475 of www.textielmuseum.nl.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.