+ Meer informatie

Honderdjarige keek niet op een jaar

Grijsaard vervalste leeftijd zonder problemen als dat van pas kwam

5 minuten leestijd

Honderd jaar worden is tegenwoordig steeds minder een zeldzaamheid. Het aantal ouderen die de leeftijd der zeer sterken ruimschoots overschrijden, stijgt in snel tempo. Dit jaar zal de groep 100-jarigen in Nederland waarschijnlijk al meer dan 1000 hoogbejaarden tellen. In vorige eeuwen werd ook regelmatig melding gemaakt van "eeuwelingen". Daarbij leken leeftijden van 120 jaar niet ongewoon. Veel verstokte grijsaards bleken echter veel jonger te zijn dan ze hun omgeving lieten geloven. Als het in hun straatje te pas kwam, keken ze niet op een jaar.

Moeten tegenwoordige honderdjarigen zich op hun verjaardag tevreden stellen met een bezoek van de burgemeester en een bericht in de plaatselijke pers, in het verleden verschenen er ter gelegenheid van dergelijke gebeurtenissen speciale gedichten, schilderijen en werden er zelfs penningen geslagen.


Er zijn geen cijfers bekend van het aantal honderdjarigen van voor 1875. Wie afgaat op persoonlijke gegevens van vroegere eeuwelingen, komt bij onwaarschijnlijk hoge leeftijden terecht. De oudjes lieten zich in sommige gevallen zonder blikken of blozen voor tientallen jaren ouder verslijten dan ze in werkelijkheid waren. Het bleek niet altijd onvoordelig te zijn om je op een leeftijd van honderd jaar te kunnen beroemen. De grijsaard kon eerder worden opgenomen in het oudemannenhuis en met een beetje commercieel inzicht kon hij er ook nog een slaatje uit slaan. De portretten van eeuwelingen werden namelijk grif verkocht, terwijl de persoon in kwestie een deel van de opbrengst opstreek als oudedagsvoorziening. Leeftijden van rond de 120 jaar leken zelfs geen uitzondering te zijn.


Tentoonstelling


De tentoonstelling "Portretten van Nederlandse honderdjarigen" in het Teylers museum in Haarlem brengt enkele van deze vervalsingen aan het licht. De expositie is nog tot en met 18 februari in het museum te bekijken. Het museum kwam op het idee om een tentoonstelling over honderdjarigen op te zetten door de in verhouding vele portretten die er in Haarlem van honderdjarigen te vinden waren. Aan de hand hiervan is een uitgebreide catalogus opgezet met de min of meer uitgebreide levensloop van de hoogbejaarden. De eerbied voor grijze haren liet zich in het verleden sterk gelden. De portretten van de eeuwelingen —die er vaak nog opvallend 'jong' uitzien- gingen grif van de hand. Daarnaast werd meestal vol ontzag vermeld waartoe de bejaarde allemaal nog in staat was.


Sommige gebeurtenissen waren zo opzienbarend dat ze bij het overljden op het begrafenisbriefje werden vermeld. Zo weten we uit het overlijdensbericht van de wijnhandelaar Jacob van Hoorn, die in 1738 op bijna 100-jarige leeftijd in Amsterdam overleed, dat hij op de krasse leeftijd van 97 jaar met zijn 23-jarige dienstmeid Jacoba van Selstede in het huwelijk trad.


Voordeel


Het bereiken van de honderdjarige leeftijd leverde de grijsaards meestal een financieel voordeel op. De geboortedatum stond in veel gevallen wel in een doopregister vermeld, maar deze waren moeilijk toegankelijk voor anderen. Het was zodoende een koud kunstje om met de leeftijd te smokkelen. Door een eerste officiële volkstelling uit 1830 weten we dat er in dat jaar maar achttien honderdjarigen geweest zijn. Bij latere tellingen was dat aantal nauwelijks hoger. In het Handelsblad werd in 1852 melding gemaakt van de honderdste verjaardag van Gerrit Lammertse Dekker. „Men weet van hem dat, ofschoon hij steeds door zwaren arbeid in zijne levensbehoeften moest voorzien, men hem nimmer sterken drank heeft zien gebruiken. Nog in den vorigen zomer ging hij dagelijks uit om gras te maaien tot voedsel voor het paard dat hem, als schuitenjager, tot broodwinning moest verstrekken. Eenige zijner buren hebben voorgesteld den ouden man door het verzieren zijner woning hunne achting te betuigen en hopen dat eenige meer gegoede ingezetenen der stad iets zullen bijdragen om den 100-jarigen man gedurende zijn overige levensdagen eene blijde herinnering aan dit zijn eeuwfeest te verschaffen".


Sommige oudjes verspreidden de meest fantastische verhalen om zodoende een bijzondere persoonlijkheid te worden. Albert de la Haye, die in 1774 overleed, beweerde bij hoog en bij laag dat hij aanwezig was geweest bij de inneming van Utrecht in 1672. Hij zou een reis hebben gemaakt naar Egypte, Perzië, Indië en China. Hij trouwde naar eigen zeggen pas op 70-jarige leeftijd en zou toen nog vijf kinderen hebben gehad. De (vermeende) ouderdom zat blijkbaar in de familie want zijn vader zou 136 en zijn overgrootvader 150 jaar zijn geworden.


Een grafschrift uit de 18e eeuw vermeldt dat Dirck Janssen Bleser op 111 -jarige leeftijd nog is getrouwd, waarna hij nog twintig jaar zou hebben geleefd. Ondanks zijn zeer hoge ouderdom zou hij nog een dochter hebben gekregen die later non werd, aldus de gegevens op de grafsteen.


Bijna alle kranteberichten over honderdjarigen aan het einde van de vorige eeuw werden voorzien van een portret. Deze "photographic" werd ook vaak voor de verkoop gemaakt. De opbrengst werd dan bestemd voor het behoeftige oudje. Dit gebeurde ook met de opbrengst van een litho die Alexander Verhuell in 1857 van de 112-jarige Thomas Peters maakte. De 180 gulden die overbleef, werd na zijn dood aan de plaatselijke armenzorg geschonken. Wanneer het portret was voorzien van een levensschets was er vrijwel altijd commercie in het spel. Dit gebeurde ook met de afbeelding van Jacob Jansz., die in 1808 op 110-jarige leeftijd overleed. Hij was in zijn woonplaats Wormer ondertussen vanwege zijn hoge ouderdom een bezienswaardigheid geworden. Door zijn portret met opschrift te verkopen, had hij op zijn oude dag nog een aardige broodwinning.


Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.