+ Meer informatie

De strijd om de '16e' Sowjetrepubliek

Lost Jeltsin Gorbatsjov af als opperbevelhebber van de strijdkrachten?

7 minuten leestijd

den gevormd". Ook hier geldt weer de uitzonderingspositie van de strategische troepen.

Vorige week heeft het Oekraïense politieke leiderschap (president Krawtsjoek en premier Wytold Fokin) de commandanten van genoemde legeronderdelen over beide besluiten geïnformeerd. Volgzaam naar aloude Sowjettraditie voerden zij, aldus de legerkrant Krasnaja Zwezda (Rode Ster), vanaf die dag de bevelen van de Oekraïense ministervan defensie uit.

Vanzelfsprekend alarmeerde Oekraïnes doortastende militaire "Alleingang" na het triomfantelijke referendum over de staatkundige onafhankelijkheid (90,3 procent voor!) de Sowjetminister van defensie, maarschalk Jewgeni Sjaposjpikov. Hij nam meteen contact op met Kiev en maande Krawtsjoek vooral geen overhaaste stappen te doen. Tegenover journalisten bevestigde de getergde bewindsman dat het atoomarsenaal onder centrale controle stond. „Geen van de presidenten van de soevereine republieken heeft de mogelijkheid deze wapens op de een of andere wijze in te zetten". Ten afscheid kondigde Sjaposjnikov alvast de komst van een delegatie van de generale staf van het Sowjetleger in Kiev aan om met de Oekraïense leiding te onderhandelen over de kwestie van een eigen strijdmacht. „Dit proces dient ordelijk te verlopen".

Over ordelijk gesproken. Naar verluidt is nu notabene ook binnen de Oekraïense leiding een conflict gerezen over de toekomst van het leger in deze republiek. Minister van defensie Konstantin Morozov is zijn ambtelijke loopbaan spectaculair begonnen door meteen maar president Krawtsjoek in het openbaar af te vallen. Wat is er dan aan de hand? Volgens Morozov deugt Krawtsjoeks decreet om zelf het opperbevelhebberschap van de op Oekraïens territoir gelegerde Sowjettroepen op zich te nemen letterlijk van geen kant. Tegenover de centrale legerkrant Krasnaja Zwezda schaarde de minister zich gisteren voor honderd procent achter het standpunt van Unie-minister Sjaposjnikov dat alle krijgsmachtonderdelen onder één commando blijven ressorteren. „De in de Oekraïne gestationeerde legeronderdelen blijven ondergeschikt aan de minister van defensie van de Sowjet-Unie", verklaarde Morozov.

Politiek ziek

Maar hoe zit het dan met Krawtsjoeks decreet van vorige week? Welnu, deze maatregel is, aldus minister Morozov, slechts een „voorbereidende etappe", niet meer dan „een rechtsgrond voor de organisatie van de eigen strijdkrachten". Krawtsjoek is weer aan zet.

Rustiger dan Sjaposjnikov reageerde de Russische president Jeltsin op het Oekraïense initiatief van een nationale defensie. Hij had „met begrip" kennis genomen van het besluit. Althans, zo luidde de persversie van de voorzitter van de Oekraïense parlementscommissie voor defensie, Doerdinzev.

Zelf vertelde Jeltsin aan de vakbondskrant Troed dat men in Minsk (bestuurscentrum van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten) was overeengekomen de atoomwajsens en het daaraan gekoppelde militair-strategische operatiegebied onder een centraal commando te plaatsen. De conventionele wapens en strijdkrachten vallen daar gelet op Jeltsins uitlating blijkbaar buiten.

Over de naam van de opperbevelhebber van dit centrale commando repte de Russische president veelzeggend genoeg niet. In formele zin zou die immers Gorbatsjov moeten luiden... Niet voor niets legitimeerde de Sowjetpresident zijn politieke voortbestaan tegenover het Amerikaanse tijdschrift Time met name onder verwijzing naar zijn functie van opperbevelhebber van de Sowjetstrijdkrachten. Stoutmoedig en ongelooflijk zelfbewust verzekerde Gorbatsjov zijn Amerikaanse gesprekspartner dat hij de controle over de atoomwapens behoudt: „Alles blijft, zoals het steeds was".

De politieke macht om de stafchef van het Sowjetleger af te zetten, bezat de Sowjetpresident in elk geval nog wel. Slachtoffer van deze actie werd generaal Wladimir Lobov. Lobov heeft als opvolger van de eveneens ontslagen Michail Moissejew (nasleep van de mislukte augustusputsch) nauwelijk aan zijn nieuwe functie kunnen ruiken. Op 7 december zette Gorbatsjov hem verrassend genoeg af onder het bekende bolsjewistische motto van „gezondheidsredenen". Met Lobovs fysieke en mentale toestand valt het gelukkig mee gezien zijn publieke tegenacties. Zo lichtte hij de Prawda in dat zijn weinig heldhaftige nederlaag eenvoudigweg onwettig was. Hij was door de Staatsraad benoemd en Gorbatsjov had hem eigenmachtig de laan uitgestuurd. Kwam nog bij dat hij volksvertegenwoordiger was, met andere woorden niemand anders dan de Opperste Sowjet kon in zijn geval besluiten vellen. „De president zelf schendt de rechtsorde, hoewel hij aldoor over de rechtsstaat en de onaantastbaarheid van de wet redekavelt".

Putschgeruchten

Over de achtergronden van Lobows aflossing gaan veel geruchten. Een speculatie wil dat het tussen de degradeerde stafchef en zijn bewindsman Sjaposjnikov bepaald niet boterde. Gorbatsjov heeft toen Lobov maar opgeofferd ter wille van de opvolger van zijn vorige minister van defensie en zomerse samenzweerder Dmitrij Jazov.

Anderen, waaronder de journalist Walerij Nesamov, vermoeden daarentegen een samenhang met mogeijke plannen voor een nieuwe coup. Die putsch zouden de militairen op 8 december hebben willen plegen. Hoge officieren van de generale staf hielden voor die datum rekening met massademonstraties tegen de vrijgave van de prijzen. Op het hoogtepunt van dit burgerlijke verzet tegen de naar algemene verwachting gigantische prijsstijgingen zou het leger zijn kans grijpen. De Russische regering stelde het ingaan van deze impopulaire maatregel aanvankelijk echter vast op 16 december om hem later wat veiliger naar begin volgend jaar, 2 januari precies, te verschuiven.

Andere stimulansen voor een eventuele staatsgreeppoging van het Sowjetleger vloeien voort uit een groeiende ontevredenheid onder de troepen. Oorzaken voor- dit verschijnsel zijn de ineenstorting van de Sowjet-Unie, de komende militaire hervormingen (lees personele afvloeiingen) en de zwakke sociale zekerheid van het officierkorps.

Dat laatste facet illustreerde onlangs een docent (met de rang van kolonel) aan een militaire academie in Moskou. De man klaagde dat hij met zijn magere maandsalaris van nauwelijks meer dan 200 roebel zijn gezin niet kon onderhouden. Zonder een nevenbaantje kon de militair het onmogelijk financieel rooien. Z'n tweede beroep was emballeur ofwel inpakker. Zijn geval, zo verzekerde de kolonel, was exemplarisch.

Probleem Gorbatsjov

Verschillende officieren van de generale staf hebben ondertussen in een manifest de noodzakelijkheid van een militaire interventie in het politieke leven van het tend bepleit. Primaire doel van zo'n optreden is de verhindering van het totale verval van de USSR en haar voornaamste pijler, de Sowjetstrijdkrachten. Conservatief gezinde militairen als kolonel Nikolaj Petroesjenko geven daarbij ruggesteun aan de „fascistoïde" leider van de Liberaal Democratische Partij, Wladimir Zjirinowskij. Deze Wladimir is schijnbaar niets te doel. Hij eist ondermeer en plein public de onmid

Dezelfde bronnen beweren dat men in Alma Ata eveneens voornemens is het departement van defensie van de USSR af te schaffen en te vervangen door een opperbevelhebber over de strategische strijdkrachten. Voor deze vacature wordt aan een militair gedacht die verantwoordelijk zal zijn voor een centrale controle over het gehele atoomarsenaal van de Sowjet-Unie. Als tijdelijk opperbevelhebber over de gehele Sowjetstrijdkrachten wordt alweer Jeltsin getipt.

Gorbatsjov schijnt in elk geval uit de race te liggen, aldus Elf ie Siegl, correspondente van de Frankfurter Rundschau te Moskou. „Toen Jeltsin en de fungerende Sowjetminister van defensie, Jewgenij Sjaposjnikov, elkaar afgelopen zaterdag ontmoetten, stond een kandidatuur van Gorbatsjov voor de post van opperbevelhebber niet ter discussie; met deze opmerking logenstrafte Jeltsin andersluidende persberichten. James Baker, minister van buitenlandse zaken van de VS, confereerde maandag meer dan vier uur met Jeltsin in het bijzijn van Sowjetminister van defensie Sjaposjnikov en de Sowjetminister van binnenlandse zaken Barannikov. Rechts twee uur sprak Baker met Sowjetpresident Gorbatsjov. Edoeard Sjewardnadze, de huidige Sowjetminister van buitenlandse zaken ontmoette Baker zelfs alleen maar privé in diens woning. En zo zal Gorbatsjov mogelijk nog vóór Kerst, maar op zijn laatst vanaf medio januari president af zijn, voorspelde zijn grote Russische tegenspeler Jeltsin aan het Italiaanse dagblad La Repubblica".

Atoompotentieel

In een gesprek voor de Italiaanse televisie kreeg Ruslands president gisteren opnieuw de vraag voorgelegd of er voor Gorbatsjov nog een rol was weggelegd in het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Jeltsin, die zich dezer dagen vóór de top van Alma Ata blijkbaar graag buitenlands oplaadt en wel in Italië, kaatste meteen terug: „In de praktijk, nee. Ik heb hem gezegd dat eind december alles verandert. Het is zinloos voor iemand met zijn verleden om zich te verliezen in tweederangs taken. Gisteren hebben we elkaar voor het laatste ontmoet als presidenten. En ondanks dat hebben we in vrede afscheid van elkaar genomen".

Automatisch confronteerden Jeltsins tijdelijke gastheren hem met het hardnekkige gerucht van een nieuwe militaire staatsgreep in de ineenstortende Sowjet-Unie. Wederom sprak het Russische staatshoofd bezwerende woorden: „De nieuwe leiders van de strijdkrachten zijn burgers, niet de haviken van weleer". Zou Jeltsin dat nu zelf ook echt geloven?

Hoe dit zij, de stichtingsbijeenkomst van zaterdag van een Gemenebest van Euró-Aziatische Onafhankelijke Staten —deze nieuwe naam suggereerde gisteren de Russische vice-premier Gennadi Boerboelis—, zal nog een pittige discussie opleveren over de toekomstige structuur van de Sowjetstrijdkrachten. De niet-Russen zullen ongetwijfeld uiterst waakzaam zijn het Sowjetcentralisme in te ruilen voor een onverhulde Russische dominantie. Gemeenschappelijke zeggenschap over het monsterachtige atoompotentieel (ruim 27.000 kernwapens) van het Sowjetimperium zullen de presidenten van Wit-Rusland, de Oekraïne en Kazachstan derhalve stellig aan hun Russische ambtgenoot voorleggen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.