+ Meer informatie

Verslagen Irak vecht door met leugen en bedrog

Inspectieteams spelen kat en muis met gastheren

10 minuten leestijd

Dat de verslagen agressor Irak zich na de Golfoorlog nog lang niet verslagen gééft, ondervinden de leden van de inspectieteams die het land bezochten aan den lijve. Wekenlang rijden ze in Irak rond om Saddam van zijn meest giftige tanden te ontdoen: zijn batterij geheime fabrieken en installaties voor het maken van kernwapens. Saddam houdt de lippen echter stijf op elkaar en zijn medewerkers pogen intussen door leugen en bedrog van de lastposten af te komen. Slapeloze nachten hebben ze ervan, de experts die namens het atoombureau van de VN (IAEA, in Wenen) actief zijn. Maar dat is altijd nog beter dan een wereldwijde nachtmerrie, vinden hun geallieerde opdrachtgevers. En daarom gaan ze met taai geduld door, net zolang tot Iraks potentieel is ontbloot en ontmanteld.

De Amerikaanse onderzoeker David Kay, hoofdinspecteur bij de inspecties in Irak, wil 'zijn zaak' kennelijk goed presenteren als we zijn kantoor in het kolossale VN-gebouw in Wenen binnenstappen. Op zijn bureau ligt een grote kaart met de allerlaatste gegevens over de Iraakse installaties en in zijn hand heeft hij twee zorgvuldig in plastic verpakte metalen schijven. Wie niet beter wist, zou denken dat de bedrijfsstofzuiger naar de reparatie wordt gebracht. Het spul is minder onschuldig: het zijn twee "encaps", onderdelen van een Iraaks verrijkingsapparaat voor uranium, waarmee Saddam zijn kernwapenprogramma had willen doorvoeren. Hond-er-den stuks materiaal zijn naar Wenen overgevlogen voor minutieus onderzoek. Kay is net een week terug van een vierde missie en zit voor weken tot boven zijn oren in het 'huiswerk'. Wat was precies de taak van die vierde inspectiemissie? „Onze eerste taak was om het beeld af te ronden dat we hebben opgebouwd van EMIS, de Elektro Magnetische Isotopen Separatie, de techniek om uranium voor kernwapens te verrijken. Een van de technieken waarover Irak beschikt en waarvan we imiddels het meest weten. We hebben nu vier teams die zich met verschillende aspecten van deze techniek bezighouden. Wat wij nu de laatste keer hebbben geciaan is definitief vaststellen wat we weten, wat we niet weten en wat we wellicht nooit zullen weten".

„Een andere taak was onderzoek naar die andere methode om voor wapens geschikt uranium te maken: door ultracentrifuge. Daarover wisten we tot dusver heel wat minder. Wat we hebben geprobeerd, is een beter beeld te krijgen van het Iraakse programma, de capaciteiten, de locaties en de hoeveelheid materialen die van buiten zijn aangevoerd. Verder zijn we doorgegaan met inspecties van installaties zoals die zijn aangewezen door de Speciale Commissie van de VN voor Irak". briekshal waarvan ze de muren van een kleine drie meter hoog, in alle hoeken en langs alle randen en ook de vloer vol hadden gekladderd met een nat goedje van allerhande vuilnis en viezigheid. Ik kan je verzekeren: zoiets maakt het nemen van monsters onmogelijk".

„In een ander gebouw waar we monsters zouden nemen, hadden ze een dikke laag riviergrind geloosd. Dat spul hebben ze met vrachtwagens aan moeten voeren, we zaten namelijk midden in in de woestijn - daar vind je geen riviergrind".

„Verder hadden ze gebouwen die al door de geallieerden waren verwoest met bulldozers onder de grond geschoven, zodat niemand kon zien dat er ooit een gebouw had gestaan. Loodzware betonnen vloeren van zo'n anderhalve meter dik waren weggehaald en een veld van gras en onkruid was er voor in de )laats gekomen, alsof er niets aan de landwas".

„Dat zijn zo van die routine-trucs waaraan je langzamerhand wel gewend begint te raken. Maar er zijn andere trucs waar je nóóit aan went: de regelrechte leugens die je worden verteld. Ze komen eerst met een verhaal waarvan de ongeloofwaardigheid er duimendik bovenop ligt. Laat je ze dat merken, dan wordt het verhaal iets geloofwaardiger, maar nog steeds blijft de waarheid onder tafel, zodat je moet blijven vragen. Vaak kom je de waarheid nóóit te weten".

Ik lieg niet

„Een collega van me, David Kelley, hoofd van het team voor biologische wapens, was al dat gelieg van zijn Iraakse metgezel zó beu, dat hij hem op bijtende toon voorhield: „Er zijn nu nog twee mogelijkheden: óf je bent geweldig stom, óf je staat hier glashard te liegen". De Irakees zei daarop met een stalen gezicht: „Ik lieg niet". Ha, ha, hij koos het andere alternatief! Maar geloof me, soms zit je op zo'n punt, dat je het allemaal verschrikkelijk zat bent. Stel je een vraag, dan kiezen ze de meest letterlijke uitleg van die vraag om hun antwoord maar zo onschuldig mogelijk te hoeven houden. Daarbij komt dat je vaak met mensen te maken hebt die ook niet echt op de hoogte zijn van wat er allemaal aan de hand is. Verder moet het allemaal nog eens door een tolk worden omgezet".

„Het maakt de hele inspectieprocedure tot een langdurig en moeizaam gebeuren. Je moet in dat soort toestanden goed op jezelf letten: Iemand zes keer achter elkaar over hetzelfde moeten vragen voordat je een echt antwoord krijgt, is bij een temperatuur van tussen de 50 en 55 graden Celsius zelfs voor koele karakters niet gemakkehjk". Wat heeft een inspectieteam daartegenover te stellen? „Kijk, als ze een gebouw met een bulldozer tot gruis maken, kun je niet meer doen dan protesteren en het noteren in je rapport. Voor het geval van de 'geverfde' muren geldt hetzelfde. Wel hebben we ons met veel moeite door de laag riviergrind heen gewurmd om alsnog te proberen monsters te nemen van de échte onderlaag. Maar helaas: ook die was er niet meer. Voordat ze het grint stortten, hadden ze de bodem onder het gebouw afgegraven. In hetzelfde gebied waren grote stukken terrein voorzien van een nieuwe laag beton. Niets meer aan te doen dus. Maar soms zijn er andere manieren om dingen aan de weet te komen, wij hebben doorgaans meer kaas gegeten van monsters nemen dan zij. Ik zal u die alternatieve foefjes niet beschrijven, want ik wil niet dat de Irakezen ze ook te weten komen. Helaas moet ik zeggen dat ons werk veel lijkt op een hardnekkig spelletje "kat en muis". De Irakezen tonen zich meesters in bedrog en misleiding".

Ongelofelijke antwoorden
De Irakezen zouden inmiddels „volledige medewerking" verlenen, heette het onlangs in berichten. „Ja, we hadden volledige medewerking als het gaat om toegang tot installaties. Maar anders ligt het met een aantal vragen over details. Soms weigerden ze botweg op vragen in te gaan. Zo wilden we bij voorbeeld weten waar ze bepaalde ingevoerde materialen hadden gekocht en via welke kanalen dat was gegaan. Het antwoord hebben we nog steeds niet. Een aantal vragen zijn tot nog toe slechts gedeeltelijk beantoord".

„Het geval Al Jesira, waar materiaal voor calutrons werd gemaakt, is ook frappant. De directeur van de fabriek gaf ons een reeks van volstrekt ongelofelijke antwoorden. Zo wist hij niet waarvoor zijn produkt werd gebruikt, hij wist niet wie zijn klant was, die had hij nooit ontmoet, zei hij. Hij wist niet hoe de produkten werden vervoerd. Hij was betrokken bij een vernieuwingsfase van het produkt, maar hij wist niet waarom dat was - hij had immers zijn klant nooit ontmoet. En niemand van de Iraakse autoriteiten had ooit zijn fabriek bezocht. We legden dit voorbeeld van brute misleiding voor aan degene die officeel belast is met het Iraakse nucleaire programma. „De directeur had instructies om zo tegen jullie te praten", zei hij. „Kortom, we verknoeiden enkele uren aan iemand die officieel opdracht had gekregen om tegen ons te liegen!"

Satellieten
Welke rol spelen de spionagevliegtuigen en -satellieten bij het werk? „Ze spelen allebei een cruciale rol, juist vanwege al die bedriegerijen. Tijdens onze tweede inspectiemissie bij voorbeeld, toen vrachtwagens met materiaal rondreden: dank zij opnamen vanuit de lucht wisten we waar de trucks zich bevonden. Uiteraard zijn satellieten niet erg van nut als je precies wilt weten welke technieken er binnen in een gebouw zijn gebruikt. Daarom zullen inspecteurs nooit overbodig worden. Er is geen alternatief voor onderzoek ter plaatse". Er zijn berichten over regelrechte intimidaties. Daar kunt u ook over mee praten? „De teams zijn zo samengesteld dat die niet gemakkelijk zijn te intimideren. Op momenten dat de Irakezen het zouden proberen, zouden we dat compleet negeren. Natuurlijk zijn er situaties die je als intimidatie zou kunnen uitleggen. Zo had een van mijn chauffeurs die mij dagelijks naar de verschillende installaties brengen, zijn AK-47 geweer voorin de auto gelegd, zo vlak voor mijn voeten. Sommige mensen zouden daar zenuwachtig van worden, wij werden juist benieuwd en wilden graag wat meer weten overAK-47's".

Dat Kays woorden op dit punt enige mate van grootspraak bevatten, vernamen we later uit andere (lAEA)bronnen die verhaalden hoe zijn team met pistoolschoten op afstand werd gehouden, toen een colonne vrachtwagens, volgeladen met materiaal voor nucleaire installaties, ijlings het bedrijfsterrein verliet op het moment dat Kay en zijn mannen er voor een verrassingsinspectie arriveerden. Alleen foto-opnamen herinneren nu nog aan dit incident. Kay rept er met geen woord over. Intimidatie komt ook van de andere kant. Het VN-ultimatum van 25 juli bij voorbeeld, waarbij Washington met nieuwe aanvallen dreigde als niet méér openheid van zaken zou worden gegeven. „Wij vertrokken vanuit Wenen op de dag dat het ultimatum afliep en begonnen ons werk in Bagdad twee dagen later, op de 27e. Het uhimatum had duidelijk enige invloed op de Irakezen. Maar uiteindelijk is dat een zaak van de Veiligheidsraad, niet van ons. De IAEA voert slechts een mandaat voor technische inspectie uit. Wij noteren gevallen van bedrog en misleiding en als de Veiligheidsraad dan besluit dat de Irakezen daarin te ver gaan, dan is dat haar zaak".

Grote puzzel
Het inspectiewerk is wel vergeleken met het leggen van een grote puzzel. „Ja, maar dan wel een puzzel waarvan je niet weet hoe het voorbeeldplaatje op het deksel eruitziet. Dat maakt heel wat uit. Dit (Kay pakt het al gesignaleerde vel met allerlei namen van installaties er in schema op getekend) is bij voorbeeld de eerste poging van het vierde inspectieteam, om de zaak in kaart te brengen. We hebben geen enkele zekerheid dat dit de denkbeeldige plaat op de puzzeldoos weergeeft. We schatten nu dat het een puzzel is van 500 stukjes, maar misschien bestaat-ie wel uit 750 stukjes. We brengen er dan ook nog steeds herzieningen op aan. Het is een voortdurend proces". Hoe zou u het Iraakse nucleaire plaatje beschrijven? „Bijzonder indrukwekkend. Ze hebben een grote technologische bekwaamheid. De industriële infrastructuur in het land is erg goed. Ik ben erg onder de indruk, net als al mijn collega's, van het technisch kunnen van de afzonderlijke technici. Ze zijn stuk voor stuk heel goed opgeleid, werken ook erg hard. Wat ze hebben bereikt, is werkelijk van hoog niveau". Hoever was Irak nu echt verwijderd van 'de bom'? „Iedereen en wijzelf ook, willen die vraag graag beantwoord zien, maar de enige manier om dat te bereiken is het plaatje stukje bij beetje op te bouwen en niet aan het andere eind te beginnen door je blind te staren op 'de bom'. Ik ben nog niet ver genoeg om een antwoord te geven waar ik écht achter kan staan. Het enige wat we echt met zeker

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.