+ Meer informatie

„Een inwoner van Rusland mag slechts op zondag(en) geloven"

Bourdeaux over godsdienstvrijheid in Sovjet- Unie

6 minuten leestijd

WENEN — „In tegenstelling tot tegenwoordig veel gehoorde maar beslist onjuiste beweringen bestaat er in de Sovjet-Unie geen garantie van vrijheid voor godsdienst. In de Russische wet staat letterlijk dat men „vrij is om een godsdienstoefening te houden". Maar dat is heel iets anders dan volledige vrijheid van godsdienst." Vrij vertaald komt het hierop neer dat je alleen in en tijdens de kerkdienst christen mag zijn.

Dat zei Michael Bourdcaux, directeur van Keston College tijdens het internationale symposium in Wenen over de uitwerking van de slotakkoorden van Helsinki voor wat betreft de vrijheid van godsdienst in Oost- en Zuidoost-Europa.

Bourdeaux noemde de zogenaamde vrijheid van godsdienst volkomen fictief, zeker gezien de ook in de wet voorkomende artikelen over de ,,vrijheid van atheïstische propaganda". Die twee artikelen kunnen in de praktijk niet met elkaar vergeleken worden, zo zei hij. De directeur van Keston College benadrukte dat in het woordgebruik van de Sovjet-wetten vele normale en voor het christelijk geloof wezenlijke activiteiten binnen het kader van het Sovjet-systeem volkomen onwettig zijn. En dan gaat.het ook nog om zaken die door de verklaringen over de rechten van de mens van de VN genoemd zijn. Daaronder valt bijvoorbeeld het recht van ouders op godsdienstige opvoeding van hun kinderen.

Moeilijke positie
Bourdeaux trok lijnen vanuit de historie om de moeilijke positie van de Russisch-orthodoxc kerk duidelijk te maken. Hij stond evenwel veel positiever ten opzichte van de Russischorthodoxc kerk als prof. Zinoviev, die priesters van die kerk zelfs ambtenaren van de staat noemde en medewerker aan de onderdrukking van religieuze dissidenten.

Bourdeaux schetste onder andere de capitulatie van metropoliet Fergej Stragorodsky ,voor de eisen van de staat. Fergej was toen als enige van vier bisschoppen nog in vrijheid en werd in 1927 al door de geheime politie onder druk gezet.

Al met al werd 1927 een mijlpaal in de Russische geschiedenis van kerk en staat. Maar ondanks de loyaliteitsverklaringen aan de staat bleven de Archieffoto van rev. Michael Bourdeaux voor zijn kantoor. poorten van de ,,Goelags", de kampen, ook na Stalins dood verder open. Mocht de totale bevolking ervan afgenomen zijn, open bleven zij om zowel priesters als leden der gemeenten binnen hun muren te „verwelkomen". Bourdeaux sprak de laewering tegen dat de Russisch-orthodoxe Kerk toentertijd door dat compromis gered was. Neen, dat deed God en het onuitroeibare geloof van mensen.

Tweede Wereldoorlog
Vreemd genoeg was de Tweede Wereldoorlog het die Stalin dwong tot een veel minder agressieve politiek ten opzichte van de kerk. In 1943 werd tussen Stalin en de kerkleiding een concordaat gesloten. De vrijheid duurde chter niet lang want onder Chroetsjow was het in de vijftiger jaren weer goed raak.

Maar toen was het zo, aldus Bourdeaux, dat de Russisch-orthodoxe Kerk die door Stalin nog als de „zwijgende kerk" aangeduid werd haar stem vond in de zogenaamde Samisdat-geschriften, die in grote hoeveelheden het Westen bereikten.

Aan die groepen zijn namen verbonden als die van Sleb Jakoenin, die niet door de staat maar in eerste instantie door de inmiddels patriarch geworden Aleixei gedwongen is zijn acties op te geven. Daarmee kreeg prof. Zinoviev in zekere zin toch gelijk wat betreft het optreden van priesters ten opzichte van religieuze dissidenten.

Op langere termijn zag Michael Bourdeaux perspectief voor de Russisch-orthodoxe Kerk door de grote hoeveelheid jongeren die zich kennelijk steeds meer tot die kerk aangetrokken voelen. Maar die hoop werd door de pas in 1978 uit de Sovjet-Unie gevluchte Zinoviev niet gedeeld.

Andropov
Bourdeaux verontschuldigde als het ware de Russisch-orthodoxe Kerk voor haar activiteit inzake het vredeswerk. Hij zei dat het patriarchaat niet in staat was iets te zeggen of te doen dat in tegenspraak is met de huidige Sovjet-politiek. Over de gevolgen van de komst van Andropov voor vooral het kerkelijk leven in de Russisch-orthodoxe Kerk zei Bourdeaux dat het nog te vroeg was om vast te kunnen stellen of er merkbare veranderingen gekomen zijn. De staat heeft zoveel jaar getoond zelfs niet het kleinste stukje macht over de kerk af te willen staan. Pas als er een fundamentele ommekeer van het regime in het Kremlin komt is er iets voor de kerk te verwachten, zo zei hij.

In ieder geval is het duidelijk dat de orthodoxie ondanks alle „moeilijkheden" zowel vroeger als nu niet alleen maar als een ,,geloof dat leeft" overleefd heeft, maar ook doorwerkt om nieuwe generaties van gelovigen naar zich toe te trekken, aldus Michael Bourdeaux.

Over de situatie in Polen zou Stephan Kifielewski, een Poolse schrijver en componist, spreken. Voor de conferentie in Wenen kreeg hij echter geen uitreisvisum. De Oostenrijkse omroep (ORF) had zijn rede echter in Polen op een videoband opgenomen, naar Wenen gestuurd en deze werd afgedraaid tijdens de conferentie.

Polen
Kifielewski schilderde daarin allereerst de historische ontwikkeling in Polen. Hij kwam tot de conclusie dat zowel de Rooms-Katholieke Kerk in Polen, de regering, als de vakbond Solidariteit zich door angst laten beheersen. De kerk wil zich niet identificeren met de oppositie maar wil wel tot een compromis komen. Maar wat voor compromis is er eigenlijk mogelijk, zo vroeg Kifielewski zich af.

Bovendien is de situatie, zeker gezien de komst van de paus dit jaar naar Polen, in de Poolse Roomse kerk zelf erg ingewikkeld omdat jonge priesters zeer oppositioneel en revolutionair zijn, zo zei hij. De kerkleiding daarentegen neemt ook de historisch gegroeide situatie op in haar overwegingen. De kerkleiding weet dat het er voor Polen echt niet rooskleurig uitziet.

Maar niet alleen de kerk, ook het volk is bang dat het gezag der generaals zich verder zal uitbreiden. De regering is bang dat de ondergrondse vakbond zich tijdens de reis van de paus en daarna opnieuw in alle hevigheid zal manifesteren. Daar komt nog bij dat de Rooms-Katholieke Kerk helemaal geen zicht heeft op de uitwerking van de reis van de paus.

Kifielewski was verder van mening dat de Rooms-Katholieke Kerk in Polen het initiatief in handen moest nemen en met de leiders in het Kremlin in Moskou zelf zou moeten gaan praten.

'Finlandiseren''
Deze zeer opmerkelijke uitspraak van Kifielewski was hem ingegeven, zo zei hij, door de zeer complexe en dreigende situatie in Polen. Men zou moeten proberen Polen, met toestemming van het Kremlin, te „Finlandiseren" (dat wil zeggen losser en onafhankelijker van Rusland maken). Daarom moet de Rooms-Katholieke Kerk, die als enige aanspraak kan maken het volk te vertegenwoordigen met de Russen gaan praten. Maar het komende bezoek van de paus zal uitwijzen welke ijzers Johannes Paulus II in het vuur heeft en welke rol de Poolse kerk als symbool voor het Pools patriottisme zal spelen, aldus Kifielewski.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.