+ Meer informatie

Het goud naast de etalage

Kristallen en fossielen sieren natuurstenen gebouwen in de stad

6 minuten leestijd

Rotterdam kent tal van nationaliteiten, en dat geldt niet alleen voor de inwoners van de stad. Ook de stenen waaruit de gebouwen zijn opgetrokken, komen overal vandaan. Wie er oog voor heeft, gaat voor een natuurstenen vloer door de knieën. Al snel blijkt dat niet alleen in, maar ook naast de etalage van de juwelier het goud voor het oprapen ligt. Als je de taal van de stenen tenminste verstaat.

Dr. Jan Verhofstad -voor zijn pensionering als geoloog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam- kan lezen en schrijven met natuursteen. Bij de ingang van de Bijenkorf aan de Coolsingel, midden tussen het winkelend publiek, steekt hij van wal met een korte cursus geologie voor beginners, met alleen een loepje als hulpmiddel. Al waren een magneetje en een flesje water -daar gaan de stenen zo mooi van glimmen- ook handig geweest, constateert hij later.

De ingang van de Bijenkorf bestaat uit imposant grijs graniet. "Een stollingsgesteente, vermoedelijk uit Noord-Portugal", legt Verhofstad uit. "Wanneer magma afkoelt, ontstaan kristallen van veldspaat, kwarts en mica die ongehinderd in elke willekeurige richting kunnen groeien." Op veel plaatsen in de stad is graniet in gebouwen toegepast. "Dat heeft alles te maken met de uitstraling. Graniet heeft een solide karakter. Vandaar dat je het ook veel terugziet bij bankgebouwen."

Kachelruitjes

Niet alleen banken, maar ook winkels maken graag gebruik van die betrouwbare uitstraling. Schoenwinkel Van den Assem in de Aert van Nesstraat heeft gekozen voor kleurig graniet, dat een frissere uitstraling heeft dan de sombere Bijenkorf-variant.

De drie basisbestanddelen van graniet zijn goed te onderscheiden, wijst Verhofstad. De stenen zijn spiegelglad gepolijst, zodat kristallen tot in detail zichtbaar zijn. De geoloog onderscheidt twee soorten veldspaat -een mineraal dat silicium, aluminium en kalium bevat-, glasachtige kwartskristallen en gitzwarte micakristallen. "De laatste noemen we glimmers. Van grote kristallen werden in het verleden kachelruitjes gemaakt. Het materiaal is zeer hittebestendig."

Architecten en bouwers letten vooral op kleur, structuur en sterkte van de steen. Geologen hebben andere belangen. Dat blijkt als Verhofstad voor de gevel van hotel The Westin -tegenover station Rotterdam-Centraal- staat en langs de tientallen verdiepingen naar boven kijkt. "Tot bovenaan zijn de betonnen kolommen bekleed met granieten platen. En niemand die het ziet. Zelfs hier beneden slaat niemand er acht op."

De geoloog wijst enthousiast op de diverse vreemde insluitsels die zich in het graniet bevinden. "Dat zijn onzuiverheden, maar die vind ik juist interessant. Het granietmagma drukt op het omringende gesteente in de aardkorst. Er zakken dan wel eens brokstukken van 'vreemde' gesteenten in het magma voordat het is gestold. Onder invloed van de hoge temperatuur vervormt die brok."

Slakkenhuis

De hal van het luxe hotel bestaat uit tegels van gepolijste kalksteen. En daarvoor gaat Verhofstad door de knieën. "Kalksteen is een sedimentgesteente. Het is ontstaan doordat materiaal door water of wind is aangevoerd en neergeslagen, waardoor een gelaagde structuur wordt gevormd", doceert hij.

Bijzonder aan sedimentgesteenten is dat fossielen er uitstekend in bewaard blijven. Het is even zoeken, maar de eerste belemniet -een inktvisje van enkele centimeters- is snel gevonden. Ook de slakkenhuisvormige afdrukken van ammonieten zijn op veel tegels terug te vinden. Verhofstad: "Ammonietf ossielen zijn overblijfselen van uitgestorven inktvissen. Het diertje leefde in de voorste winding van het slakkenhuis, alleen de tentakels staken eruit. Het slakkenhuis groeide met het dier mee. Er zijn duizenden soorten bekend, maar ze zijn allemaal uitgestorven."

Fossiele sponzen zijn moeilijker te onderscheiden, maar nadat de geoloog er een paar heeft aangewezen, zijn steeds meer sponsachtige 'vlekken' te ontdekken. "Een spons is een hol vat, waar weinig van over blijft. De sponsnaalden zijn van kiezel of kalk, maar het blijft een slap geheel."

De fossielhoudende gele kalksteen is afkomstig uit een groeve in de Frankische Jura in Beieren, weet Verhofstad. "De vindplaats kan ik niet uit de steen zelf afleiden. Daarvoor moet ik navraag doen bij de fabrikant. Vaak is de handelsnaam al een stap in de goede richting."

Een paar straten verderop, aan de Kruiskade, laat de marmeren gevel van een restaurant zien wat er met kalksteen gebeurt als het aan de hoge druk en de temperatuur diep in de aardkorst wordt blootgesteld. "Dat is het derde type natuursteen dat we kennen, naast stollings- en sedimentgesteente. Metamorfe gesteenten zijn stollings- of sedimentgesteenten die in de aardkorst veranderingen hebben ondergaan. Ze ontstaan als materiaal dat aan het oppervlak ligt door gebergtevormende bewegingen van de aardkorst kilometers diep in het inwendige van de aarde terechtkomt", aldus de geoloog.

In marmer is het tevergeefs zoeken naar fossielen, want die kunnen de hoge druk in het inwendige van de aarde niet weerstaan. Het materiaal is door de omvorming veel steviger dan kalksteen en vertoont golvende strepen. "De mineralen richten zich door de druk, waardoor streperige structuren ontstaan die kunnen gaan plooien."

Skateboards

Het stadhuis aan de Coolsingel is een van de weinige monumentale gebouwen van Rotterdam die het bombardement in de Tweede Wereldoorlog hebben overleefd. Van een afstand oogt het gebouw dat is opgetrokken uit zandsteen en Belgische hardsteen -allebei sedimentgesteenten- somber. Maar van dichtbij gezien blijkt dat ook deze grijze hardsteen vol met lichtgrijze fossielen zit. Verhofstad: "Belgische hardsteen was vroeger de meest gebruikte natuursteen. Je vindt er altijd leuke fossielen in. De steen is te vinden onder de steenkoollagen. Geologen noemen het "kolenkalk"."

Goed zoeken levert in elke steen wel een aantal brachiopoden op, tweekleppige schelpjes die wat weg hebben van een Duitse soldatenhelm. Soms als keurige dwarsdoorsnede, dan weer van bovenaf gezien, met verticale ribbels als een kokkel. "Brachiopoden staan ook bekend als armpotigen en komen ook nu nog in zee voor. Ze houden zich aan de ondergrond vast met behulp van een steeltje."

Op de trappen van het stadhuis, tussen de Rotterdamse jeugd die op skateboards halsbrekende toeren uithaalt, zoekt Verhofstad onverstoorbaar naar "die mooie koralen die hier moeten zitten." Eenmaal gevonden blijken de vuistgrote koralen die zijn opgebouwd uit tal van cirkelvormige eenheden de moeite van het zoeken waard.

Het naastgelegen postkantoor -dat vanzelfsprekend is opgetrokken uit graniet- biedt ongetwijfeld de mooiste fossielen van Rotterdam. In de hal, recht tegenover de hoofdingang en rechts van de pinautomaat, wordt de roodstenen muur gesierd door tientallen centimeters lange, spitse fossiele inktvishulzen (Orthoceras), waarin tal van kamertjes zijn te onderscheiden.

Catalogus

Dat de grens tussen diverse soorten gesteenten niet altijd gemakkelijk is aan te geven, blijkt bij juwelier Cartier aan de Kruiskade. Het donkere grijsgroene gesteente met lichte vezelachtige strepen krijgt van Verhofstad het etiket "beetje metamorf." Geologen hebben het over serpentiniet, natuursteenhandelaars over serpentino. De asbestachtige structuur van de stenen maakt het geheel supersterk.

Verhofstad is nog niet achter de naam van het gesteente en heeft speciaal voor dat doel een catalogus van een fabrikant bij zich. Na wat bladeren is hij er nog niet uit, al heeft hij wel duidelijkheid over de streek van herkomst: het noordwesten van Italië.

Niet alle structuren van het oorspronkelijke stollingsgesteente zijn verdwenen tijdens de omvorming diep in de aardkorst. Een loepje maakt een tweede gesteente zichtbaar: minuscule goudkleurige kristallen, die helder oplichten in het zonlicht. Mooi om te zien, maar het blijft vreemd om niet in, maar naast de etalage op zoek te gaan naar goud.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.