+ Meer informatie

Kerkinterieurschilders legden orgelhistorie vast

Pieter Saenredam en Joh. Bosboom

5 minuten leestijd

Het zal een ieder duidelijk zijn, en het is eigenlijk een overbodige opmerking, dat we het in onze orgelrubriek bijna uitsluitend over orgels hebben en wat daarmee in verband staat. Daarom zal menigeen zich verwonderd afvragen wat we nu in onze orgelrubriek moeten beginnen met twee schilders. Toch is dit niet zo verwonderlijk wanneer we letten op de specifleke onderwerpen van deze schilders.

Bij het doorbladeren van enige oude muziektijdschriften kwamen wij van de hand van de heer A. Storm in ,,De Harp" van april 1938 een artikeltje tegen over Pieter Janszn. Saenredam, een kunstschilder waar wij als organisten en orgelliefhebbers veel van kunnen leren omdat deze schilder bijna uitsluitend kerkinterieurs heeft getekend en geschilderd waarbij hij veel aandacht heeft besteed aan de destijds in de afgebeelde kerken aanwezige orgels.

En aangezien de fotografie nog niet was uitgevonden kunnen we toch dank zij Saenredam kennis nemen van bepaalde orgels die reeds lang zijn verdwenen, een voor onze orgelhistorie van niet te onderschatten waarde. Bovendien was een paar eeuwen later Johannes Bosboom op hetzelfde terrein zeer actief en aangezien we zelf thuis enkele reproducties van deze schilders nebben hangen werd onze interesse voor dit onderwerp gewekt en leek het ons interessant deze week eens aan deze twee kerkinterieurschilders aandacht te besteden waarbij we ons ook hebben laten leiden door hef boek „De Nederlandse schilderkunst in vogelvlucht" van Cornelis Veth.

Pieter Janszoon Saenredam werd op 9 juni 1597 te Assendelft geboren. Als in 1607 zijn vader komt te overlijden vertrekt hij een jaar later, dus op 11-jarige leeftijd naar Haarlem. Hier wordt hij in 1612 leerling van Frans Pieter de Grebber waarna hij in 1623 als meester in het gilde wordt opgenomen. Het is natuurlijk geen wonder dat hij als schilder van Haarlem veel afbeeldingen van de Grote- of St. Bavokerk te Haarlem naliet. Wanneer hij in 1632 te 's-Hertogenbosch verblijft, tekent hij hier o.a. de voormalige St. Pieterskerk, in welke kerk het orgel geplaatst was op het oxaal op de hoek bij het dwarsschip. Een jaar later vertoeft hij weer in zijn geboorteplaats Assendelft waar nij een aandoenlijk en toch simpel schilderstuk maakt van het interieur van de St. Odulphuskerk. Saenredam heeft in veel plaatsen gewoond, o.a. in Utrecht, Amsterdam, Rhenen en Alkmaar. Uit deze tijd dateert een fraaie afbeelding van het St. Laurensorgel. Hij tekent hierbij voorts nog aan: „Dese teeckening van 't orgel, heb ik Pr. Saenredam gemaeckt Anno 1661 den 27 en 28 dach van de May maent binnen „de St. Laurenskerk te Alkmaar". Dat hij in zoveel plaatsen heeft gewoond komt volgens de hiervoor genoemde auteur Cornelis Veth waarschijnlijk, en dat is zeer aannemelijk, doordat Saenredam de kerken die hij van binnen of van buiten schilderde en tekende, rustig bestudeerde.

Evenals zoveel kunstenaars uit de Gouden Eeuw heeft men eerst later de grote verdiensten ook van deze kunstschilder weten te waarderen. Voor de orgelhistorie is, of liever gezegd zijn, zoals we reeds opmerkten de kerkinterieurschilders van groot belang. Het ging hen niet in de eerste plaats om de orgels, al werden deze uiteraard wel veel afgebeeld. Saenredams werken zijn bijzonder scherp en knap van perspectief geschilderd en zijn dan ook van grote historische waarde. Hij kweet zich nauwgezet van zijn taak hetgeen mede tot uitdrukking komt in de aantekeningen die hij zelf met penseel of potlood op z'n werkstukken aanbracht, zoals bijv. bij zijn schilderstuk van het orgel te Alkmaar zoals we hierboven hebben aangehaald. Toch zijn zijn schilderstukken geen droge en dorre natekenstukken geworden. Veth drukt zich in zijn boek heel precies uit wanneer hij opmerkt: „Terwijl deze pretentieloze man met geen andere bewuste bedoelingen misschien dan die van de brave tekenmeester, die zijn model getrouw wil vereeuwigen, het schip, het koor, de zuilen en de banken van de kerk ,,uittekende" moet de geest over hem zijn gekomen. Hij werd doordrongen van de wijding der plaats, het licht, de hoogte der ruimte, de albasten puurheid der rijzige pilaren, het reine ,,wit der wanden spraken voor hem een wonderlijke, bezielde taal". Saenredam overleed in 1665. Zo zijn zijn werken, die te zien zijn in Amsterdam, 's Gravenhage, Rotterdam en Utrecht, van niet te schatten waarde uit kunsthistorisch oogpunt doch ook voor de orgelhistorie van ons orgelrijke land.

De Witte

We zouden echter te kort schieten als we in dit verband Saenredams tijdgenoot de Witte, die ons ook diverse kerkinterieurschilderstukken naliet, niet zouden noemen. Ook Emmanuel de Witte is een schilder van het kerkinterieur, wie een voorname plaats toekomt onder de groten der eeuw. Hij werd geboren omstreeks 1617 en overleed in 1692. Hij is niet geheel de specialist van het kerkinterieurschilderen zoals Saenredam was, ook andere onderwerpen worden door De Witte behandeld. Zo tekende en schilderde hij ook graag markttaferelen met grote figuren tegen achtergronden van stad en watergezicht. Zijn kerkruimten hebben een zeer eigen imposante schilderachtigheid. Afkomstig uit Delft danken wij o.a. aan hem enkele interieurstukken van Delftse kerken.

Bosboom

Het zou bijna anderhalve eeuw duren eer er weer kerkinterieurschilder van formaat zou komen. Johannes Bosboom is de kunstenaar waar we u thans mee willen laten kennismaken. Geboren in 1817 is hij duidelijk een vertegenwoordiger van de Haagse school. Nauwgezet, in romantische stijl, schilderde hij werken die we thans nog met grote bewondering bezien. Voor het eerst exposeerde hij in 1833 en vond dadelijk erkenning. Hoewel hij in het begin ook wel aandacht had voor bijv. landschappen, boerendelen enz. is hij toch wel bij uitstek de tekenaar en schilder van het kerkinterieur geworden, waarin sedert de 17e eeuw weinig nieuws was ontstaan. Hij schilderde wat hij zag en volgde dus meer de ogen dan zijn gedachte. Bosboom die getrouwd was met de bekende schrijfster Anna Bosboom- Toussaint overleed in 1891. Veth ,,tekent" hem in zijn genoemd boekwerk als volgt: ,,groot in de schildering van het licht ,,en van de kleur, was hij het tevens in de uitdrukking van de ,,ruimte met bouw, grote werking en verhoudingen. Een meester dus ook in het lineaire, in de expressie door de lijn".

We hebben met enkele kerkinterieurschilders wat nader kennis gemaakt, kunstenaars die ons thans nog van groot belang zijn en wiens werken groot respect afdwingen vanwege hun onnavolgbare schoonheid.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.