+ Meer informatie

"Mentaliteitsverandering is hard nodig"

Voortijdig aftreden president VS zou niet zo dramatisch moeten zijn

6 minuten leestijd

Als met de weerkerende regelmaat van het wassend tij omspoelen schandalen het Witte Huis. Toch staat het water Clinton kennelijk nog niet aan de lippen. Zolang gunstige opiniepeilingen dreigende dijkbreuken vullen, piekert de Amerikaanse president niet over aftreden. Een verkeerde houding, meent Kent Weaver.

De onderzoeker aan het Brookings Instituut heeft zo zijn politieke voorkeur. En dat hij uitgerekend nu zijn mening over de positie van Clinton naar buiten brengt, is geen toeval. Maar Weaver betoogt dat het in dit geval niet uitmaakt, of hij Republikein of Democraat is. Zuivere verhoudingen in het staatsrecht overstijgen partijbelangen.

In de Verenigde Staten is het haast ondenkbaar dat een president tussentijds aftreedt. Hij moet zijn ambt in wel bijzondere mate hebben verziekt, voordat het ooit zover komt. "Amerikanen beschouwen terugtreden als een afschuwelijke, oneervolle daad", zegt Weaver. Slechts één president is ooit afgetreden als gevolg van een onhoudbare positie. Het smadelijke vertrek van president Nixon in 1974 is nu nog goed voor bergen analyses en nabeschouwingen.

Van zijn voorgangers en opvolgers hoefde tot op de dag van vandaag niemand voortijdig het veld te ruimen. Deze constatering mag volgens Weaver niet tot de conclusie leiden dat het allemaal koek en ei was. Voor sommigen onder hen zou het zonder meer beter zijn geweest dezelfde stap als Nixon te nemen. Neem president Woodrow Wilson, die een hartaanval kreeg, en gedurende het laatste jaar van zijn presidentschap in feite niet in staat was zijn ambt naar behoren te bekleden. "In feite fungeerde zijn vrouw als president", zegt Weaver.

In andere gevallen hebben schandalen de ambtsperiode van presidenten verstoord. Onder Ronald Reagan speelde het "Iran-Contra-schandaal". Maar aftreden? - geen denken aan. "Aftreden kán, maar aanblijven is de gewoonte", verzucht Weaver. "Zo zou het niet moeten zijn. Als het goed is voor een land dat iemand anders de taak beter kan verrichten, moet een president eenvoudig opstappen".

Gewoonte

Natuurlijk is het moment van terugtreden is geen glorieus ogenblik, beseft de wetenschapper. Er kleeft immers een groot voorafgaand falen aan. Maar ook in andere landen komt het voor. Het hoeft bovendien niet de definitieve politieke ondergang te betekenen, vindt hij. Wanneer in Nederland eerste ministers aftreden, betekent dat niet vanzelfsprekend dat ze uit de gratie zijn, en zich voorgoed uit het openbare leven moeten terugtrekken. Weaver: "Je kunt nog altijd voorzitter van de Europese Commissie worden".

Nadrukkelijk poneert hij nog eens zijn centrale stelling: "Van de gedachte dat een vierjarige ambtstermijn een absoluut recht voor een gekozen president is, moeten we afstand nemen". Daarvoor is het niet eens nodig grondwettelijke verandering door te voeren. Alleen de gedachte al aan de uiterst zware en tijdrovende procedure maakt een discussie op voorhand hopeloos.

In het Amerikaanse staatsbestel rust een groot deel van de alledaagse praktijk op gewoonte. "Geen enkele regel schrijft bijvoorbeeld voor dat de president elk jaar een begroting moet presenteren. Toch gebeurt dat". De noodzakelijke omslag vergt daarom geen papieren, maar een mentale aanpassing. "De president moet zelf beseffen dat er ooit een tijd kan komen waarop hij maar beter kan gaan. Om dat te bereiken is een mentaliteitsverandering nodig", aldus Weaver.

Het is maar de vraag of een mentaliteitsverandering veel eenvoudiger is. Weaver beaamt het grif: "Je gaat niet over één nacht ijs. Over langere tijd gemeten is de mogelijkheid toch aanwezig". Hij ziet het er niet van komen dat Clinton besluit vrijwillig op te stappen. "Dat zou inderdaad een enorme schande voor hem betekenen. Maar als toekomstige presidenten de mogelijkheid tot aftreden ingeval van moeilijkheden serieuzer in overweging nemen, verandert het algemene verwachtingspatroon. Dan krijgt deze gewichtige stap een andere lading. Voor het zover is, zullen nog jaren verstrijken. Maar de discussie moet nu al beginnen".

Boemerangeffect

De Nederlandse premier is niet tevens staatshoofd. Vormt dat geen belangrijk onderscheid, wanneer hij gedwongen moet aftreden?

Er bestaat verschil, beaamt Weaver. In de meeste landen is het staatshoofd in beginsel een politiek machteloos figuur. De Verenigde Staten hebben dit ambt met dat van regeringsleider samengevoegd. "De lat moet voor een regeringsleider lager liggen. Hij moet gemakkelijker kunnen aftreden dan het staatshoofd. Maar ook wat de functie van staatshoofd betreft zou ik willen stellen, nou en? Hij speelt geen grote rol in de regering. Voor mij vormt ook die positie geen belemmering voor tussentijds aftreden".

"Een president moet zo nodig zover komen, dat hij beseft: "Oké, ik kan formeel op mijn strepen blijven staan, maar voor het land is het beter dat iemand anders een frisse start maakt". Deze opvatting zou een keerpunt betekenen. Ik heb duidelijk geen president voor ogen die met een wettelijke afzettingsprocedure -"impeachment"- wordt geconfronteerd. Richard Nixon hield de eer aan zichzelf, door zijn aanstaande gedwongen vertrek net een stap voor te zijn. In zo'n geval is aftreden geen kwestie van mentaliteitsverandering. Het initiatief moet van de president zelf komen".

Kan een Amerikaanse president dan nog goed functioneren, gelet op het historisch gegroeide en gekoesterde stelsel van machtsevenwicht?

"Ook andere regeringsleiders blijven in de regel gewoon aan als zij een keer een misstap maken. De vijandige houding van het Congres tegenover de regering kan weinig groter dan de afgelopen jaren hebben laten zien. De pogingen de president politiek te verzwakken kunnen ook weinig groter. Het gaat mij er niet om politieke tegenstanders een middel in handen te geven een president uit het zadel te wippen. Sterker, een mentale omslag hoeft niet eens veel uit te maken. Clinton is zo populair, dat veel burgers de beschuldigingen aan zijn adres als een samenzwering beschouwen om hem tot aftreden te dwingen. De oppositie moet oppassen voor een boemerangeffect".

Móet Clinton aftreden?

"Als het gaat om de publieke steun voor zijn beleid, dan is het nog te vroeg. De president geniet steun van de bevolking. Met zijn geloofwaardigheid is het heel wat minder gesteld. Een groot gedeelte van het publiek meent dat hij liegt. Maar hij geniet het voordeel van de twijfel. Het is te vroeg om te stellen dat hij iets heeft gedaan wat hem tot aftreden zou moeten dwingen. Waar het mij echter om gaat, is dat een president niet per se alleen na een misdaad moet aftreden. De afweging die van belang is, betreft de vraag: "Wat is goed voor mijn land". Dat overstijgt zijn persoonlijke belangen".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.