+ Meer informatie

Oude glorie van Arturo Toscanini

Klopt de legende van de opvliegerige en eigenwijze dictator wel echt ?

5 minuten leestijd

Het uitbrengen van historische opnames blijft doorgaan. Een van de maatschappijen die daarin voorop lopen, tenminste wat de hoeveelheid betreft, is het Amerikaanse label RCA. Nu heeft deze platenmaatschappij nogal wat beroemdheden onder contract gehad. Haar archieven bevatten duizenden opnames op banden en platen: ze kunnen daar dus nog jaren vooruit.

Al eerder is hier ingegaan op de waarde van dit alles. Een oude opname uit de jaren vijftig blijft oud klinken. Men kan hem met allerlei technieken zo goed mogelijk naar voren halen, maar het signaal dat ooit is opgenomen, blijft wat het was. Maar misschien is dat voor de liefhebber van het oude, juist wel een punt van aantekkelijkheid.

RCA komt nu uit met een collectie van maar liefst 82 cd's van de ürootste dirigent van deze eeuw: Arturo Toscanini (1867-1957). Daaronder bevindt zich uiteraard veel van het ijzeren repertoire zoals de complete symfonieën van Beethoven en Brahms, verschillende opera's van Verdi. diens Requiem, maar ook het lichtere spul van Johann Strauss en soortgenoten.

Maatstaf

Wat men van een fel anti-nazi als Toscanini niet direct zou verwachten, zijn titels als Don Quixote en Tod und Verkliirung van Richard Strauss en operamuziek van Wagner. Toch zeggen zulke keuzes meer over de mens Toscanini dan men zou denken. De kwaliteit van de muziek was voor hem maatstaf en niet de persoon van de componist. Rond deze legendarische figuur heeft zich een beeld gevormd van een opvliegende egocentricus, die op een eigenzinnige en vooral dictatoriale manier met zowel de muziek als zijn musici omging. De werkelijkheid was echter anders. Dat hij ooit uit woede eens de partituur van een werk voor zijn orkest verscheurde en de snippers over de geschrokken musici uitstrooide, zal wel op waarheid berusten, maar het moet een incident geweest zijn.

Toscanini was weliswaar streng waar het om maatstaven ging. Hij eiste het uiterste, maar ik heb nooit gehoord of gelezen dat hij de mensen die onder hem werkten onredelijk behandelde. Ooggetuigen weten te vertellen dat hij een bijzonder accuraat dirigent was, die de kunst verstond musici door moeilijke passages heen te loodsen. Inzetten die moeilijk waren, gaf hij altijd aan op het juiste moment, waarbij hij rekening hield met het betreffende instrument of de groep. Zijn partituurkennis was zonder precedent. Tijdens een concert brak een snaar op een altviool. Toen de bespeler een reservesnaar te voorschijn haalde, siste Toscanini hem toe dat hij in het verdere stuk deze snaar niet meer nodig had.

Geen show

Toscanini was ook geen showman. Zijn gebarentaal tijdens de uitvoering was zeer sober. Hij wilde dienstbaar zijn aan de muziek en het ging hem er uitsluitend om datgene wat op de repetitie was afgesproken tijdens het concert ook te realiseren. Juist die ingetogen wijze van werken, bracht de musici tot topprestaties. Zijn benadering van de muziek was dan ook een zuiver artistieke. Ten aanzien van expressie en dramatiek wist Toscanini tot het uiterste te gaan.

Met groeiend ontzag heb ik geluisterd naar een registratie uit 1953 van een uitvoering van de Missa Solemnes. opus 123 van Van Beethoven, wellicht een van de technisch en muzikaal moeilijkst uitvoerbare partituren uit de muziekgeschiedenis. Dit laatste probeert Toscanini niet te verbloemen. Met name de zangers hebben het hoorbaar moeilijk. Hoewel we versteld staan van het technisch niveau van zowel koor als orkest, is het toch vooral de consequente zienswijze die hier overtuigt. Beethoven is in die visie een Prometheus, die tevergeefs worstelt met de machten die hem het leven ondraaglijk maken. Gekwelde muziek, met een emotionele geladenheid die soms iets huiveringwekkkends heeft, vooral bij plotselinge uitbarstingen zoals in het Credo de woorden "Et resurrexit tertia die" (en ten derde dage weder opgestaan).

Dit Credo dwingt nog in een ander opzicht ontzag af. Beethoven trekt hier een zeer gecompileerd contrapuntisch bouwwerk op, waarmee hij het stuk naar een hoogtepunt voert, wat oplost in het "Amen".

Sfeer

Het Sanctus is mede vanwege de prachtige vioolsolo die verwerkt is in het "Benedictus qui venit" het "mooiste" gedeelte. Bij Toscanini klinken de frases haast stamelend en hij laat de solisten haast fluisterend zingen.

Het klinkt misschien wat vreemd, maar deze uitvoering heeft niets religieus. Elke gewijde sfeer ontbreekt. Dat is geen kritiek, ik denk dat je Beethoven er alleen maar recht mee doet. Centraal staat hier de lijdende mens. de eenzame, die schreeuwt om gehoord te worden, maar die geen antwoord krijgt. Zo heeft Beethoven het bedoeld en zo zet Toscanini deze muziek neer.

Als solisten zijn onder anderen de sopraan Lois Marshall en de onvergetelijke mezzo-sopraan Nan Merriman te horen. Laatstgenoemde trad vroeger verschillende keren in het Amsterdamse Concertgebouw op. Een groot zangeres.

Requiem

Dat Toscanini met wél religieus bedoelde muziek ook raad wist. getuigt zijn lezing van het Requiem van Luigi Chèrubini (1760-1842). Hij houdt hier een pleidooi voor een componist die ten onrechte vergeten is. In zijn tijd vierde Chèrubini grote triomfen èn werd hij op één lijn gesteld met Beethoven. De geschiedenis is echter hard en zijn naam komt nu alleen nog maar voor in de geschiedenisboeken.

Het Requiem is een ontroerend romantisch stuJ\. geheel voor koor en orkest geschreven: solisten komen er niet in voor. Minder vermoeiend dan Beethoven,, maar zeker zo mooi. Wie weet, richt de belangstelling zich nog eens op deze Italiaan en krijgen we ook eens wat meer \an zijn symfonisch oeuvre te horen.

Al met al een meer dan interessante uitgave op 2 cd"s van een nog steeds tot de verbeelding sprekend dirigent. Een kort levensoverzicht is opgenomen, terwijl verder informatie wordt verstrekt over dé tot standkoming van de betreffende opnames. N.a.v. "Beethoven. Missa Solemnis; Chèrubini, Requiem": Marshall. Merriman, Coniv. Hines, Robert Shaw Chorale. NBC Symphony Orchestra o.l.v. Arturo Toscanini; RCA Victor Gold Seal GD 60272.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.