+ Meer informatie

Mislukte coup in Sowjet-Unie geeft kerken steun in de rug

Ontstane vrijheid en democratie niet meer te keren door conservatieven

8 minuten leestijd

De mislukte staatsgreep in de Sowjet-Unie heeft de situatie voor de Russische kerken en christenen eerder verbeterd dan verslechterd. Dat is de opzienbarende conclusie die is te trekken uit reacties van vertegenwoordigers van Oost-Europa-organisaties in het binnen- en buitenland. De snelle mislukking van de coup bewijst volgens hen dat het reeds op gang gezette proces van democratie en vrijheid zo diep is ingeworteld dat het niet meer te keren is.

Ook door de nieuwe godsdienstwet in de Sowjet-Unie, sinds vorig jaar van kracht, is er volgens de deskundigen een zeer vergaande verruiming van vrijheden van christenen en kerken ontstaan, al blijft er incidenteel op lokaal niveau soms taai verzet te zijn.

Maar de loyaliteit van de overheden is over het algemeen goed. Op de geopperde mogelijkheid, dat een dergelijke staatsgreep zich kan herhalen, reageert men nogal verdeeld.

Kwestie van tijd

Volgens Philip Walters, stafmedewerker van Engelse Oost-Europa-instituut Keston College (dat met name de rol van godsdienst in het Oostblok bestudeert), kwam de plotselinge omkeer niet zo snel als hij verwacht had. „Wel is het een kwestie van tijd geweest, omdat de junta geen alternatieve politiek kon bieden. Zij kon haar beleid alleen met pure macht en geweld handhaven". Hij verwacht overigens niet dat deze coup zich zal herhalen. De mislukking van de staatsgreep heeft de krachten van democratisering een krachtige impuls gegeven en de hardliners zijn nu geïdentificeerd.

Voor de kerken verwacht dr. Walters een verdere participatie op politiek en maatschappelijk gebied, zoals deelname aan politieke organisaties, het actief zijn in het welzijnswerk en het beslag leggen op de media (met name in radio-uitzendingen). De nieuwe godsdienstwet die sinds oktober vorig jaar praktijk werd, heeft zich volgens hem het afgelopen jaar op harmonieuze wijze met de praktijk ontwikkeld. Er is geen tegenstrijdigheid meer te constateren.

Registratie

Een gevoelige kwestie van de registratie van niet-officiële groeperingen, zoals de Initiatiefbaptisten (deze mogelijkheid hebben niet-geregistreerden na 1 juli jongstleden), is volgens hem niet meer dan een formaliteit. Het gaat hier slechts om het verkrijgen van rechtspersoonlijkheid, wat nodig is om bezitter van eigendom te zijn. De recente ontwikkelingen naar aanleiding van de coup hebben volgens Walters wel laten zien dat het instituut Keston College als zodanig (dat de laatste tijd in financiële problemen kwam als gevolg van de nieuwe ontwikkelingen in de Sowjet-Unie) zeker nog recht van bestaan heeft. „In deze postcommunistische periode, die we nog nooit eerder hebben meegemaakt, blijven we een uniek instituut dat de nodige kennis in huis heeft en het nodige commentaar kan geven op de bestaande gebeurtenissen", aldus Walters.

Verheugend

Ook binnen kringen van de Zwitserse Oost-Europa-organisatie Glaube in der Zweiten Welt reageert men verheugd op de laatste ontwikkelingen. Hoofdredacteur van het research-orgaan GW2, prof. dr. Erich Bryner, zegt dat de positie van kerken nu sterker is geworden, omdat de kerken nu dank zij het algehele democratiseringsproces een steuntje in de rug hebben gekregen. De kerken zullen zijns inziens in de toekomst in toenemende mate profiteren van de verruiming van de godsdienst- en gewetensvrijheid.

De nu van kracht zijnde godsdienstwet is volgens Bryner niet meer dan het achteraanlopen van de bestaande ontwikkelingen van vrijheid en democratie. Vooral de godsdienstwet van Russische republiek is een dermate liberale wet die net zo werkt als in het Westen, aldus Bryner. „Een nieuwe coup is eigenlijk niet meer te verwachten", zo zegt hij. „De weerstand daartegen is op verrassende wijze zeer groot gebleken. Er zijn nu duidelijke verhoudingen geschapen", meent prof. Bryner.

Niet geruststellend

Volgens W. B. Kranendonk, bestuurslid van de stichting Kom Over en Help (KOEH), is er vooralsnog echter geen reden tot juichstemming. De coup zou zich volgens hem best kunnen herhalen. Want de top is (wordt) nu wel gezuiverd, maar nog niet op lagere en lokale niveaus. Bovendien zou de stevige band van Boris Jeltsin en de Russisch-Orthodoxe Kerk voor protestanten niet geruststellend kunnen verlopen, omdat de Russische geschiedenis vaak een mengeling van nationalisme en bevoorrechting van de Russisch-Orthodoxe Kerk laat zien. Dat werkt in de praktijk vaak ten nadele van de kleinere protestantse kerken en groeperingen.

Bovendien blijkt uit de praktijk van de hulpverlening van KOEH dat er heel wat verschillen te constateren zij als het gaat om positieve medewerking van overheid. In de plaats Zjitomir is er bij voorbeeld belangrijke vrijheid ontstaan en is de leiding en regering gezuiverd, maar in Kiev is nog een conservatieve regering aan de macht. Toch bleek het afgelopen jaar ook in Zjitomir moeilijk te zijn een nieuwe kerk te krijgen, ondanks de toezegging van de gevolmachtigde in godsdienstzaken. Op heel wat problemen stuit men daar en moet de plaatselijke predikant tal van vernederingen ondergaan om tot een nieuwe kerk te komen.

Toch is er veel om dankbaar voor te zijn, aldus Kranendonk. Hij is er wars van om bepaalde moeilijkheden te gaan cultiveren „om zo de portemonnees open te trekken". Van hinder met de transporten heeft KOEH weinig gemerkt. KOEH heeft zojuist enkele oriëntatiereizen achter de rug en zet zich de komende maanden in om, naast de gewone lectuurvoorzieningen, ook materiële hulpverlening te verstrekken. Dat onder meer om het kerkelijk leven ter plaatse op te bouwen (via schenking van orgels, geluidsinstallaties, enzovoorts).

Daarnaast denkt KOEH aan levering van ziekenhuisapparatuur en medicamenten, ook om hierdoor ingang in ziekenhuizen te krijgen voor evangelisatie. Deze week zijn de begeleiders van de Russische kinderen (uit het Tsjernobilgebied) weer teruggekeerd naar Nederland. De dankdienst, die men woensdagavond in Rusland hield, was niet alleen bedoeld voor de behouden terugkomst van kinderen, maar ook vanwege de mislukking van de staatsgreep.

Afzijdige houding

Zoals de niet-geregistreerde baptisten in de Sowjet-Unie niet ontdaan waren over de staatsgreep, zo verkeert men nu ook niet in een juichstemming, zo becommentarieert M. J. Uijl, directeur van Friedenstimme Nederland, de organisatie die zich richt op deze groep van niet-geregistreerde christenen. De nietgeregistreerde baptisten kenmerken zich over het algemeen door een afzijdige houding ten aanzien van politieke gebeurtenisssen.

Door de mislukking van de coup zullen de plannen voor een eigen filiaal in Moskou, volgende maand gepland, ongetwijfeld toch doorgang kunnen vinden. „De papieren liggen al getekend en kant en klaar gereed op het ministerie", aldus Uijl. Het filiaal in Moskou is met name bedoeld als contactadres voor hulpverlening. Over het algemeen, „slechts enkele incidentjes daargelaten", is Uijl zeer positief over de vrijheid van de gemeenten het afgelopen jaar. „In alle delen van de Sowjet-Unie is er een loyale opstelling van de overheid, soms is er zelfs sprake van medewerking".

Wat het gevoelige probleem van registratie betreft, van die mogelijkheid zullen de Initiatiefbaptisten geen gebruik maken. Het hoeft volgens Uijl ook niet, omdat de overheden volop gelegenheid geven om kerkgebouwen te bouwen. „Op het ministerie begreep men het probleem en liet men de zaak verder liggen". De plaatselijke overheden erkennen in de praktijk de niet-geregistreerden, hoewel ze officieel geen rechtspersoonlijkheid hebben.

Volgens Uijl vind er tegenwoordig zelfs een omgekeerde beweging plaats. Tientallen geregistreerde en autonome groepen van baptisten keren terug van registratie en sluiten zich aan bij het verband van de niet-geregistreerden. Die tendens is volgens Uijl vorig jaar begonnen. In de praktijk blijft men echter vaak afzonderlijk als gemeenten bestaan, omdat integratie vaak moeilijk verloopt, onder meer vanwege de lange tijd van uiteengroeien. Maar er is wel samenwerking tussen beide groepen, onder meer op het gebied van jeugd- en evangelisatiewerk. Volgens Uijl maken alle gemeenten van baptisten in de Sowjet-Unie een grote groei door, en „worden er tal van ongelovigen, atheïsten en partijleden gedoopt".

Tijd gebruiken

De tijd van hulpverlening aan de Sowjet-Unie moeten we gebruiken zolang ze er nog is. Deze les trekt ds. A. W. van der Plas, vice-voorzitter van de stichting Hulp Oost-Europa (HOE), uit de gebeurtenissen rond de laatste coup. „Als de coup geslaagd was en de grenzen dichtgegaan waren, hadden we misschien gezegd: hadden we maar meer gedaan". Volgens ds. Van der Plas blijft de situatie nog onzeker in hoeverre Gorbatsjov, die toch eigenlijk een koning zonder leger is, zich weer een nieuwe machtspositie kan verwerven.

Het mag volgens ds. Van der Plas ook wel gezegd worden dat velen deze week hebben gebeden voor de christenen in de Sowjet-Unie en dat God Zijn kerk bewaart. Hij hoopt op een verruiming, als Gorbatsjow tenminste in staat is om de hardliners te isoleren. Het afgelopen jaar heeft ds. Van der Plas vanuit het werk van HOE een verdere verruiming voor de positie van de christenen geconstateerd. Nagenoeg zonder problemen slaagde HOE er in haar materiaal, vooral bestaande uit bijbelpakketten, naar de Sowjet-Unie te sturen. In juli ging er nog een grote partij kinderdagboeken naar toe, de komende twee maanden staat een grote partij zangbundels op de verzendlijst.

Algehele verbetering

Volgens de Oost-Europadeskundige dr. A. Bloed, secretaris van het Helsinki-comité en docent internationaal recht aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, was de coup een van de scenario's waar de deskundigen al lange tijd rekening mee hielden. Maar het scenario werd steeds onwaarschijnlijker omdat het Rode Leger niet meer het leger was van vroeger, nu bestaande uit een mengelmoes van allerlei nationaliteiten.

In een terugblik op het afgelopen jaar moet dr. Bloed zeggen dat er een enorme vrijheid is ontstaan voor allerlei religieuze groepen. Kerken worden teruggegeven, ouders mogen kinderen opvoeden naar hun eigen overtuiging en veel speelt zich nu bovengronds af wat voorheen ondergronds geschiedde. „Er is een algehele klimaatsverbetering ont«taan Ook de internationale verplichtingen van rechtsregels komt de Sowjet-Unie redelijk na. De enige spanningshaard ten aanzien van de kerken ligt in de Centraalaziatische republieken, waar christenen het dupe worden van het intolerante klimaat van de islam. Maar vast staat wel dat de Sowjet-Unie een staat in van ontbinding is. Dat laatste is een onomkeerbaar proces".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.