Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

¶ Erik A. de Boer, De schele dominee. De Open Brief van 1966 en kerkelijke tucht in de Vrijgemaakte kerken. De Vuurbaak, Barneveld 2016, 257 pp. isbn: 978 90 5560 522 4. €22,50

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

¶ Erik A. de Boer, De schele dominee. De Open Brief van 1966 en kerkelijke tucht in de Vrijgemaakte kerken. De Vuurbaak, Barneveld 2016, 257 pp. isbn: 978 90 5560 522 4. €22,50

11 minuten leestijd

Bij de roerige jaren zestig denkt menig Nederlander aan hippies, provo’s, studentenprotesten, de doorbraak van het consumentisme en dergelijke zaken. In de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt waren echter heel andere dingen aan de orde. De al veel langer sluimerende interne tegenstellingen kwamen namelijk in die jaren tot een uitbarsting. Een scheuring bleek niet te vermijden. Drs. Roel Brands, predikant van de gecombineerde gemeente Oegstgeest en Valkenburg had de twijfelachtige eer het eerste slachtoffer te zijn. In 1967 werd hij geschorst en afgezet. Over Brands en de procedures rond zijn afzetting schreef Erik de Boer, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (gkv), De schele dominee.

Niettegenstaande dat Brands een bijzondere achtergrond had – hij werd geboren in Noorwegen, groeide op in Brazilië en kwam op dertienjarige leeftijd naar Nederland – was er weinig dat er op wees dat hij later zo in het kerkelijk middelpunt zou komen te staan. In 1937 ving hij zijn studie in aan Kampen. Daar doceerde de door velen hooggewaardeerde, maar ook eigenzinnige prof. dr. K. Schilder. Schilder wilde de behoudzucht en het tradionalisme dat zijn kerken na de dood van Abraham Kuyper was gaan domineren doorbreken. Net als veel andere jonge predikanten en studenten werd Brands door de charismatische Schilder gegrepen. Maar door een deel van het kerkelijk establishment werd Schilder gehaat en gevreesd.

In 1943 studeerde Brands af. Na een korte tijd in Zutphen hulpprediker te zijn geweest, werd Gameren-Haaften in de classis Tiel zijn eerste gemeente. Daar werd hij niet alleen geconfronteerd met de oorlog maar ook met de scheuring van de Gereformeerde Kerken in 1944. Het viel Brands niet moeilijk een keuze te maken. Hij volgde zijn leermeester Schilder. Daarna diende hij nog de gemeenten van Gorkum en Bergentheim voor Oegstgeest-Valkenburg hem in 1958 beriep. Hoewel Brands ijverig studeerde – hij haalde zijn doctoraal theologie – was hij toch vooral een toegewijd en bij velen ook geliefd gemeentepredikant. Hogere ambities koesterde hij ook niet.

Desondanks werd hij meegesleurd door de steeds hogere golven die het kerkgenootschap in beroering brachten. Steeds duidelijker bleek dat mensen verschillende motieven hadden gehad om zich in 1944 ‘vrij te maken’. Deze bloedgroepen kristalliseerden uit tot partijen, die elkaar steeds heftiger bestreden. Aan de ene flank van de GKv stonden diegenen die de Vrijmaking vooral zagen als een kerkrechtelijk conflict, aan de andere flank zij die meenden dat de Vrijmaking het begin diende te zijn van een doorgaande reformatie van kerk en maatschappelijk leven. ‘Eigen’ scholen, een ‘eigen’ dagblad – het Gereformeerd Gezinsblad, tegenwoordig het Nederlands Dagblad – een ‘eigen’ politieke partij – het Gereformeerd Politiek Verbond (gpv), een van de voorgangers van de Christen Unie, waren onderdelen van die doorgaande reformatie. De eerste partij meende dat, nadat de kerkrechtelijke tegenstellingen min of meer waren rechtgestreken, er weer gesproken kon worden met de Gereformeerde Kerken in Nederland over hereniging. De tweede partij zag hierin ‘een verloochening van de Vrijmaking’.

Ook Brands droeg zijn steentje aan de discussie bij. In 1962 schreef hij een aantal artikelen, waarin hij blijk gaf zich zorgen te maken over het klimaat in de vrijgemaakte kerken. De dynamiek die de periode na de Vrijmaking had gekenmerkt, dreigde teloor te gaan. De voorstanders van een doorgaande reformatie drukten echter hun mening door en maakten van diegenen die er een andere mening op na hielden ‘vrijgemaakten van de tweede soort’. Brands noemde dit ‘een Jehusijver en zelotisme’. Brands kreeg weerwoord van Jochem Douma, op dat moment predikant te Rijnsburg, later prominent hoogleraar te Kampen. Breed schildert De Boer de steeds meer vertroebelde onderlinge verhoudingen in de vrijgemaakte kerken, die ongewild, maar onontkoombaar op een breuk zouden uitlopen.

Inmiddels was ds. A.A. van der Ziel van de gkv Groningen-Zuid, tegen de wens van de meerderheid van zijn kerkenraad, begonnen met samensprekingen met de Gereformeerde Kerken. Er kwam een procedure op gang tegen ds. Van der Ziel en hij werd in 1964 afgezet. Medestanders kwamen daarop samen in wat de Tehuisgemeente kwam te heten, naar de vergaderplaats in de stad Groningen.

In 1966 ontstond bij een aantal predikanten en kerkleden het plan de leden van de Tehuisgemeente een hart onder de riem te steken en de verontrusting over de kerkelijke ontwikkelingen uit te dragen. Daartoe werd een open brief opgesteld, waarin het ‘vrijmakingsgeloof’ aan de kaak werd gesteld. Brands zette, zonder al te zeer over de gevolgen na te denken, zijn handtekening onder de ‘Open Brief’. Volgens De Boer lagen er ook persoonlijke motieven ten grondslag aan Brands ondertekening. Prinzipienreiterei was veel vrijgemaakten niet vreemd, maar ook Brands had iets rechtlijnigs in zijn karakter en handelde soms individualistisch. Wat ook een rol speelde was dat hij in 1965 en 1966 legerpredikant was in Vught. Hij was er geknipt voor en voelde zich in zijn ele-ment. Zo kon hij zijn evangelische energie kwijt in de wereld en was hij verlost van het in zijn ogen gesloten vrijgemaakte wereldje met zijn benepen discussies. Graag was hij als legerpredikant aangebleven, maar dat bleek niet te realiseren. Hij ging terug naar zijn gemeente.

De daarop volgende hoofdstukken schilderen tot in het detail hoe Brands klem raakt in de kerkelijke structuren. De Boer levert sterke aanwijzingen dat er een oppositie tegen ondertekenaars van de Open Brief werd georganiseerd. Daardoor werd het ‘ongeleid projectiel’ van de Open Brief ‘op scherp gesteld’. Voor de kerkelijke partijen werd het daarna onmogelijk de ramkoers nog te wijzigen. Brands was de eerste die werd geschorst en afgezet, velen volgden. De kerk scheurde en de Nederlands Gereformeerde Kerken ontstonden.

De Boer schreef De Schele Dominee in de eerste plaats voor diegenen, die de breuk meemaakten of de gevolgen daarvan ondervonden. Hij wil hen helpen bij ‘herinnering en heroverweging’. Bovendien wil het boek een inleiding zijn voor jongere lezers, die zich in de achtergronden van die kerkelijke strijd willen verdiepen. Het boek lijkt geschreven voor de eigen parochie. Voor buitenstaanders zal het wellicht te hermetisch en te detaillistisch zijn. Maar wie doorzet zal verbijsterd zien hoezeer ‘Kafka’ ook een kerkverband kan beheersen. Leden van de in het spel betrokken kerken zullen niet zonder plaatsvervangende schaamte kennis nemen van het boek. Voor (toekomende) predikanten en (kerkelijke) bestuurders lijkt het verplichte kost. De titel is wel wat vergezocht. –

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 1 december 2018

DNK | 4 Pagina's

¶ Erik A. de Boer, De schele dominee. De Open Brief van 1966 en kerkelijke tucht in de Vrijgemaakte kerken. De Vuurbaak, Barneveld 2016, 257 pp. isbn: 978 90 5560 522 4. €22,50

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 1 december 2018

DNK | 4 Pagina's

PDF Bekijken