+ Meer informatie

,,Je wilt toch wat te doen hebben"

E. J. Demoed schrijft studie over kerkgeschiedenis Oost-Gelderland

5 minuten leestijd

,,U bent een hartstochtelijk amateur-kerkhistoricus", voegde P. de Boer namens uitgeverij Kok de auteur van "Kerkgeschiedenis van de Graafschap" toe. ,,Toen wij vertraging opliepen, werkte u de literatuurlijst bij tot het moment van uitgave". Waarop E. J. Demoed bescheiden antwoordde: ,,Amateur-historicus is te veel eer. Maar ik kan niet ontkennen dat de geschiedenis mij boeit".

Na jaren van studie overhandigde de gepensioneerde gemeenteambtenaar uit Arnhem gistermiddag zijn studie aan J. W. Fonhof, voorzitter van het Staring Instituut te Doetinchem. Demoed houdt zich al zo'n veertig jaar bezig met het schrijven van artikelen en boeken over de kerkelijke cultuurhistorie. Toen hij op zijn 64e jaar van de vut-regeling gebruikmaakte, ging hij daar enthousiast mee verder. ,,Je wilt toch wat te doen hebben".

Vanuit zijn woonplaats Arnhem trok Demoed door de Achterhoek en raakte gaandeweg meer geboeid door deze streek. Hij bestudeerde bronnen en pluisde archieven na. Twaalf jaar later legde hij de laatste hand aan wat een standaardwerk over de kerkgeschiedenis van Oost-Gelderland mag heten. Omdat mensen uit het westen van het land de naam Achterhoek soms wat denigrerend gebruiken, bedient Demoed zich van de naam Graafschap. Hij bedoelt hiermee Oost-Gelderland, in het westen gemarkeerd door de IJssel.

Het boek behandelt de kerkelijke ontwikkelingen in negentig dorpen en steden, vanaf het vroegste begin van de kerstening tot het midden van onze eeuw. Dit brengt met zich mee dat beknoptheid voor de auteur een eerste vereiste was. Desondanks slaagde hij erin om op de 320 bladzijden veel informatie kwijt te raken. De vlotte verteltrant bespaart de lezer een dorre opsomming van feiten.

Kerstening

Voor de kerstening van de Graafschap moet de lezer ongeveer twaalfhonderd jaar terug in de tijd. Karel de Grote wees voor bisschop Luger de streek ten zuiden van Deventer aan als missiegebied. Zo ontstonden er verschillende kerkdorpen, waaronder Sutfene, ofwel Zuphen, dat tot grote bloei kwam. Aan het begin van de zeventiende eeuw stond Wilhelmus Baudartius hier. Anderhalve eeuw later was de natuurliefhebber J. F. Martinet predikant in deze stad. Vanuit de grotere kerkdorpen breidde de kerstening zich uit, zodat de Graafschap in de tijd van de reformatie 47 parochies telde.

Omdat de Achterhoek dicht bij Duitsland ligt, drong de boodschap van Luther op verschillende plaatsen door. Scherpe plakkaten van de hertog van Gelre drukten de ,,verboden secte" de kop in. De invoering van de Reformatie zou nog lange tijd duren en veel strijd kosten.

Plakkaten

In de tijd van de Tachtigjarige Oorlog was de Graafschap voortdurend het toneel van strijd tussen de troepen van graaf Willem van den Bergh, een zwager van Willem van Oranje, en hertog Alva. In Arnhem nam Johannes Fontanus de reformatie krachtig ter hand. Door zijn toedoen verschenen er plakkaten tegen de roomse religie, die echter slechts een beperkte invloed hadden.

Toen de republiek der Nederlanden in 1672 in oorlog kwam met Engeland, Frankrijk, Keulen en Münster, werd de Graafschap weer korte tijd rooms-katholiek. Nadat de vrede gesloten was, keerden de rollen zich opnieuw om, hoewel in sommige plaatsen, zoals Lichtenvoorde en 's-Heerenberg, een grote meerderheid rooms-katholiek bleef.

In deze dorpen ontstonden problemen toen in 1798 als gevolg van de scheiding van kerk en staat een overheidsbepaling in werking trad die de kerkelijke bezittingen toekende aan het kerkgenootschap dat ter plaatse de meeste belijders had. Dit betekende dat de hervormde gemeente van Pannerden haar kerkgebouw aan de rooms-katholieken moest afstaan. Ds. J. G. C. Kalckhoff had de bui al zien hangen en verzocht een dorpsgenoot een avondmaalsbeker voor hem te bewaren.

Ds. Kalckhoff stond nadien in Laren. In deze gemeente ontstond in het begin van deze eeuw een evangelisatie als gevolg van verontrusting binnen de hervormde gemeente. Met de komst van ds. W. A. Hoek ging deze gemeente weer een rechtzinniger koers varen, zodat de evangelisatie haar bestaansrecht verloor.

Aalten

Het dorp Aalten verdient een aparte vermelding. Hier ontstond rond 1750 een opwekking die te maken had met de beroeringen in Nijkerk. Kerkelijk Aalten kreeg daardoor een bevindelijke onderstroom. De auteur verklaart de relatief grote aanhang van de Afscheiding in dit dorp vanuit deze godsdienstige opleving.

Ds. J. F. H. Gangel, hervormd predikant te Aalten, kreeg later een deel van zijn gemeente achter zich toen hij zich aansloot bij de Doleantie. Langs gerechtelijke weg is tevergeefs geprobeerd de oude dorpskerk in eigendom te verwerven. Gangel keerde overigens later weer terug tot de Hervormde Kerk.

In het slothoofdstuk beschrijft Demoed de geschiedenis van verschillende kleinere kerkgenootschappen. Ook het joodse religieuze leven komt aan de orde. Het boek is zo een geslaagde inventarisatie van kerkelijk leven in de Graafschap.

Onderzoekscentrum

De uitgave van het boek is een samenwerking tussen Kok Kampen en het Staring Instituut. Mede door de inzet van H. Krozenbrink en G. J. B. Stork, twee gepensioneerde journalisten, heeft het instituut zich in de achterliggende zeventien jaar ontwikkeld tot een onderzoeks- en servicecentrum voor regionale geschiedenis. De instelling verzorgde de publicatie van boeken over volksgebruiken, de politieke geschiedenis en het landschap in de regio. Ook verschenen er een woordenboek van het dialect in de Achterhoek en een enkele streekroman. De "Kerkgeschiedenis van de Graafschap" is een mooie aanvulling op de uitgaven van het instituut.

Mede n.a.v. "Kerkgeschiedenis van de Graafschap", door E. J. Demoed; uitg. Kok, Kampen; 320 blz.; 1996; ƒ 59,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.