+ Meer informatie

Medische schaarste en het menselijk tekort

Krapheid van middelen in de gezondheidszorg leidt tot "reddingssloep-ethiek"

5 minuten leestijd

In onze huidige samenleving is er sprake van een aanhoudende stijging van de kosten van de gezondheidszorg. Vooral de laatste jaren worden we geconfronteerd met de vraag of kostenbeheersing in deze sector mogelijk en noodzakelijk is. We worden daarmee tegelijk geplaatst voor een aantal keuzeproblemen.

Er moeten prioriteiten gesteld worden binnen de gezondheidszorg. Niet alleen economische aspecten vragen daarbij onze aandacht, maar ook kwesties van ethische en filosofische aard spelen een rol in de discussies.


Het boek "Medische schaarste en het menselijk tekort" stelt een aantal van dergelijke thema's aan de orde. Verschillende auteurs belichten vanuit ethische en filosofische optiek onderwerpen als ziekte en gezondheid, recht op gezondheidszorg, solidariteit, patiëntenselectie bij schaarste aan medische behandelingsmogelijkheden en het stellen van prioriteiten in het zorgbeleid.


Dit boek is het derde deel in d« reeks studies omtrent ethische vragen rond biomedische ontwikkelingen. De reeks staat onder auspiciën van het instituut voor gezondheidsethiek te Maastricht. Gemakkelijk leesbaar is het boek niet. Het kost de nodige inspanning om de auteurs, bijna allen van filosofischcn huize, in hun gedachtengang te volgen. Dit neemt niet weg dat er een aantal belangwekkende zaken die in principe iedereen aangaan, aan de orde komt. Want ieder mens wordt vroeg of laat geconfronteerd met ziekte en moet dan , gebruik maken yan de voorzieningen in de gezondheidszorg. Bezinning op dit thema is daarom geen overbodige luxe.


Vacuüm


Centraal in de probelematiek staat de toenemende schaarste aan medische behandelingsmogelijkheden, doordat velen de beperkingen die het menselijk bestaan met zich meebrengt trachten af te wentelen op de gezondheidszorg.


Er wordt dan ook in dit boek terecht forse kritiek geleverd op dit zogenaamde medicaliseringsproces. De medische stand krijgt op deze manier problemen te verwerken die niet op haar gebied liggen, maar ten diepste behoren tot zingevingsvragen.


Een van de auteurs merkt in zijn bijdrage op dat door het wegvallen van de religieuze interpretaties van het mensenleven er een vacuüm is ontstaan rond thema's als ziekte en sterfelijkheid. Duidelijk komt dit bij voorbeeld naar voren bij de romanschrijver Simon Vestdijk, die wanhopig zoekt naar de functie en het doel van de ziekte. Hij komt tot de conclusie dat ziekte z'n oorsprong moet vinden in het noodlot of een jaloerse godheid. De klassieke Griekse filosoof Aristoteles loste dit probleem op door er niet over te praten, maar ziekte gewoon te ondergaan.


Deze houding is wel te verklaren, aangezien Aristoteles lichamelijke gezondheid niet als het hoogste goed zag, in tegenstelling tot de moderne mens, die blijkens enquêtes.lichamelijke gezondheid de belangrijkste waarde in het leven acht. Deze moderne levensinstelling zien we voor het eerst verwoord door de Franse filosoof Deskartes (1600). Van hem is de uitspraak dat het in stand houden van de gezondheid het allerbelangrijkst is.


Het is niet verwonderlijk dat in onze cultuur, waarin deze Cartesiaanse opvatting nog steeds gemeengoed is, een buitensporige aandacht bestaat voor de medische technologie.


Beperkte factor


Vanaf de tijd van Descartes geldt levensverlenging als belangrijkste culturele opdracht voor de medische wetenschap. Dit lange leven kwam in de plaats van het goede leven zoals dat geleerd werd door de filosofen en artsen uit de Oudheid. Aristoteles zag al in dat het streven naar een langer leven, meer gezondheid en meer rijkdom de mens overlevert aan schaarste.


Dat schaarste in de gezondheidszorg de vrucht is van het oneindige begeren van de mens, in het bijzonder tot uiting komend in onze kapitalistische maatschappij, kunnen we dagelijks om ons heen constateren. Men gaat heden uit van een onbeperkt recht op gezondheidszorg. Te weinig wordt daarbij gerealiseerd dat de gezondheidsindustrie slechts een beperkte bijdrage levert aan onze gezondheid. Men vergeet maar al te gemakkelijk dat sociale factoren als behuizing, arbeidsomstandigheden en de persoonlijke levensstijl van buitengewoon groot belang zijn voor onze gezondheid.


Recht van de rijkste


Wanneer onder invloed van het streven naar steeds meer gezondheid een langer leven en een niet aflatende behoefte aan zekerheid omtrent het lichamelijk functioneren de middelen schaars worden. Er kan zich een aantal bijzonder pijnlijke situaties voordoen. Er zal bij voorbeeld overgegaan moeten worden tot selectie van patiënten. Een van de auteurs noemt dat treffend de "reddingssloepethiek". Er zoeken meer mensen redding dan de sloep kan bevatten, dus sommigen moeten overboord gezet worden, willen niet alle opvarenden verdrinken.


De vraag is natuurlijk wat de selectiecriteria moeten zijn: ernst of duur van de ziekte? kans op genezing? leeftijd? Bovendien: wie moet er selecteren? Schaarste brengt dus keuzeproblemen met zich mee, ook op financieel gebied. Een belangrijke vraag in dit kader is bovendien: Hoe ver gaat onze solidariteit met de lijdende medemens? Een onbeperkte solidariteit valt in een tijd van schaarste niet te verwachten, aangezien men in het algemeen alleen solidair is als het eigen belang of dat van de eigen groep of leefgemeenschap er mee gediend is. Het solidariteitsbeginsel, dat altijd centraal gestaan heeft in de gezondheidszorg, wankelt in zo'n situatie. Het gevaar is groot dat dan het recht van de sterkste (en de rijkste) zal zegevieren.


Mentaliteitsverandering
De auteurs van het hier besproken boek zijn begrijpelijkerwijs niet in staat een in alle opzichten bevredigende oplossing aan te dragen. Ze pleiten voor een beperking van het recht op gezondheidszorg en het grenzen stellen aan de solidariteit.


Daar is aan de ene kan wat voor te zeggen, anderzijds kan zo'n stellingname onrechtvaardige en zelfs inhumane consequenties hebben. Naar mijn overtuiging is een mentaliteitsverandering van de bevolking een noodzakelijke voorwaarde voor het optimaal blijven functioneren van de gezondheidszorg.


Zo'n mentaliteitsverandering moet dan onder meer inhouden: geen medische hulp vragen voor problemen die helemaal niet medisch van aard zijh. Alleen gebruik maken van medische voorzieningen als dat echt nodig is, de artsen niet dwingen tot een defensieve houding uit angst voor sancties van de patiënt bij een onjuiste of niet tijdig gestelde diagnose. Ook moet er niet worden uitgegaan van een onbeperkt recht op gezondheidszorg onder het motto: „Ik heb mijn verzekeringspremie er toch voor betaald?"


Niet alleen voor de politiek ligt hier een opvoedende en voorlichtende taak, maar ook voor de artsen, die nu eenmaal het dichtst bij de patiënt staan en het individuele beleid bepalen.

N.a.v. "Medische schaarste en het menselijk tekort"; door F. C. L. M. Jacobs e.a.; uitgeverij Ambo, Baarn, 1989; 198 pagina's, prijs 29,50 gulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.