+ Meer informatie

Joden in Mokum en de provincie

Gids van een rijke cultuur, van sjoel en graven tot Ondergang

4 minuten leestijd

Vanaf de Gouden Eeuw en al eerder heeft de joodse bevolking van ons land het aanschijn van onze beschaving mede bepaald. Hoezeer dit joodse leven een stempel drukte op Holland en tot ver in de provincie, kan men in woord en beeld vinden in "Joods Nederland". Dat is een, door Jan Stoutenbeek en Paul Vigeveno geschreven, "Cultuurhistorische gids" met zo ongeveer alles -ik heb het niet exact kunnen nalopen...— wat er aan sporen van joods leven in ons land te vinden is, van synagoge tot begraafplaats, van jodenbuurt en oud monument tot doorgangskamp Westerbork en gedenktekens voor nazi-gruwelen.

Rabbijn E. van Voolen, conservator van het Joods Historisch Museum, dat huist in het" mooie synagogencomplex aan het Amsterdamse Jonas Daniël Meijerpiein, geeft het boek een voorwoord mee. Hij wijst erop dat het Nederlandse jodendom geen kathedralen, kastelen of heilige plaatsen opleverde, maar eenvoudige synagogen en begraafplaatsen. Omdat joden een volk van het boek zijn, was en is voor hen het studiemateriaal en de leraar belangrijker dan het gebouw. Niet de plaats, maar de inhoud staat in het centrum. Het joodse bouwen maakte gewoon gebruik van de naar tijd en plaats gangbare bouwstijlen, zegt Van Voolen.


Duikers "Zonnestraal"


Die beperkingen hebben niet verhinderd dat de auteurs toch een (w)aardig monumentje van tastbaar joods leven hebben opgericht. Dat doen ze vrij kritisch. Zo laken ze terecht de „mistroostige nieuwbouw" in Hilversum, waar tussen de weinige oude huisjes in het centrum de lelijke moderne bouw van de plaats der samenkomst uit de toon valt. Men komt ook 'joods leven' tegen waar men het niet direct zou verwachten. Bij voorbeeld in het door Duiker gebouwde bekende sanatorium Zonnestraal in Hilversum. De tbc-lijders daar waren vooral joodse diamantslijpers, zodat in de leiding van het sanatorium ook veel joodse Nederlanders zaten. En in de Oostvleugel was een kosjere keuken gebouwd.


Zo weten Stoutenbeek en Vigeveno allerlei details te vermelden. Dat moet vaak wel erg beknopt. Voor een oriëntatie is bij voorbeeld slechts twee pagina's over joods Apeldoorn maar net voldoende. Er was daar een oude en sinds 1960 is er een nieuwe, maar weinig meer gebruikte synagoge. De joodse begraafplaats aan de Arnhemseweg (sinds 1892) is met ongeveer 900 stenen zelfs een der grootste van ons land, met een eenvoudig monument voor hen die in de jaren 5700-5705 (1940-1945) werden weggevoerd en niet thuiskeerden uit de Holocaust.


Apeldoornsche Bos


En aan de weg naar Zutphen vindt men nog Groot Schuylenburg. Dat was sinds 1909 tot in de Tweede Wereldoorlog het Israëlitisch krankzinnigengesticht "Het Apeldoomsche Bos". Toen de Waffen-SS het gebouwencomplex in bezit wilde nemen, waren er 1100 patiënten en 500 personeelsleden ondergebracht. De schurken die de joden vanhier rechtstreeks naar Auschwitz transporteerden, werden aangevoerd door Aus der Fünten —destijds een van de 'Drie van Breda'— in eigen persoon. Van de joodse inrichting is overigens weinig meer over; veel gebouwen ervan zijn gesloopt en vervangen door nieuwbouw en het is de vraag, of de restanten nog als monumenten van joods leven in Apeldoorn behouden zullen blijven. Bij al het interessante en soms ook gruwelijke van dé joodse historie in ons land is "Joods Nederland" niet méér dan een wegwijzer, géén gedetailleerde plattegrond. Zo mis ik bij voorbeeld nadere informatie over het Paedagogium Achisomog in Apeldoorn, dat honderden leerlingen telde. Ook de joodse winkels van "Goedkope Simon" (Levie) en slager Van Son en vele andere zaken vind ik hier niet terug. Het boek is echter ook in ander opzicht niet steeds betrouwbaar. Er staat veel slordigheidjes en fout gespelde namen in. En het (uitsluitend zwart-witte) fotowerk is soms van zeer matige tot slechte kwaliteit, ook als het geen archiefkiekjes betreft maar recente opnamen.


Voor ingewijden


Voor gebruik door de niet-joodse geïnteresseerde had een verklarende woordenlijst niet mogen ontbreken. Niet ieder weet precies wat een "maggeen David", een "sjoel", een "kille" of "metaarhuis" is. Maar ondanks deze en andere genoemde smetten is het boek, dat begint met een beknopte geschiedenis van de joden in Nederland, toch een bruikbare gids, van Groningen en Nieuweschans tot Heerlen en Maastricht, van Groenlo en Buren tot Alkmaar en Schoonhoven. Het grote gebonden boek met veel foto's en kaartjes is een uitgave van Em. Querido te Amsterdam. Het telt 310 blz. en kost 59,50 gld.

 

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.