+ Meer informatie

Enorme berg oude muziek in Spanje

Luisa Morales vindt „het koele en strenge' niet terug in de muziek van Sweelinck

6 minuten leestijd

Verleden zomer gaf Luisa Morales, een van de talloze buitenlandse leerlingen van Ton Koopman, een klavecimbelconcert in de Utrechtse Pieterskerk. Een concert in het kader van het Festival voor Oude Muziek, met een programma gewijd aan muziek van het Spaanse hof in de 16e, 17e en 18e eeuw. In 1987 heeft Luisa van het Spaanse ministerie van cultuur een beurs gekregen om in Nederland klavecimbel te gaan studeren bij Ton Koopman. Was het alleen de faam van Koop man die de jonge Spaanse (29) naar Nederland voerde?

„Allereerst trok mij het muzikale klimaat", zegt Luisa. „Holland vervult, samen met Engeland, een voortrekkersfunctie op het gebied van de oude muziek. Niet alleen vanwege de docenten, maar er zijn hier ook veel bouwers van klassieke instrumenten, en het is een trefplaats van buitenlandse studenten. Hier hoor je al de nieuwtjes van het muzikale front. En dan die prachtige muziekbibliotheken die Holland heeft. Zo veel werken over muziekgeschiedenis, zo veel klassieke manuscripten!




Overigens was het voor mij ook een hartewens om mijn studie af te ronden bij Koopman. Ik beschouw hem als een erudiet mens, allereerst als het gaat over zijn specialismen: Bach natuurlijk, en de 17e eeuw. Het is ook een zeer open persoonlijkheid. Hij is altijd bereid te luisteren, je de vrije hand te laten als je, op grond van je eigen muzikale achtergrond, een andere uitvoering voorstelt, ook wanneer hij die zelf niet mooi zou vinden. Verder is zijn belezenheid fenomenaal. Hij kan je zo zeggen wat het verschil is tussen bij voorbeeld een Sweelinck-manuscript in een Engelse bibliotheek en een versie in Nederland".




Andere traditie




„Na mijn piano-opleiding aan het conservatorium in Barcelona heb ik in Parijs vijfjaar klavecimbel gestudeerd bij Rafael Puyana. Die stond in een volledig andere traditie. Puyana had nog les gehad van de Pools-Franse Wanda Landowska (1877-1959). Zij was de eerste die in deze eeuw ernaar streefde het klavecimbel weer onder de aandacht van het publiek te brengen. Dat was best even wennen voor de mensen. Op haar concerten speelde ze daarom vaak eerst een halfuur piano en pas daarna klavecimbel. Muziekhistorisch gezien is er wellicht wat op af te dingen, maar als je de opnamen beluistert van haar spel, valt op met hoeveel elan en muzikaliteit ze speelde. In Spanje wordt op veel conservatoria wel klavecimbelles gegeven. Bijna alle docenten zijn echter allereerst pianist. Ze hebben zich niet echt verdiept in het wezenlijke van het klavecimbel, noch in de geschiedenis van de muziek die daarvoor is geschreven. Daarom gaan vrijwel alle jonge mensen die klavecimbel studeren naar het buitenland, hoofdzakelijk naar Nederland".




Vondst manuscripten




„Spanje herbergt een immense hoéveelheid oude composities, maar er wordt enorm slordig met ons nationale erfgoed omgesprongen. Vier jaar geleden was ik op vakantie in Castilië. Ik bezichtigde een klooster en ontdekte toevallig dat het ook een muziekbibliotheek had. „Daar ligt nog een hele stapel oud papier", zeiden de nonnen mij. Wat bleek? Het ging om zo'n 400 a 600 composities uit de 17e en 18e eeuw, voor zang, orgel en klavecimbel. Het was zowel muziek voor kerkelijk gebruik als wereldlijke muziek. Ik ben al een hele tijd bezig die zeer interessante manuscripten te ordenen en er hier in Holland een uitgever voor te zoeken. Er was in Spanje door allerlei omstandigheden al veel verloren gegaan, maar in de jaren vijftig is er op grote schaal verkocht. Het was een mooi middel om het hoofd boven water te houden in de Franco-tijd". Hoe verliep Luisa's kennismaking met de Nederlandse componisten, Sweelinck bij voorbeeld? „Ik ben dol op Sweelinck. Ik vind in zijn muziek dat spreekwoordelijk koele en strenge van de noordelingen niet terug. In z!ijn variaties op volksliederen tref ik veel elementen van folklore aan".




Invloed folklore




„Sinds de ontdekking die ik heb gedaan in dat klooster, ben ik gefascineerd door de verhouding tussen de folklore en de klassieke muziek. Je vindt flarden van folklore terug op de meest ongedachte momenten. In de sonates van Scarlatti bij voorbeeld. Overigens komen die talloze flarden niet tot leven als je je alleen houdt aan de grafische notering, die tot in de 18e eeuw nog zeer inexact was. Je moet beslist vertrouwd zijn met de Spaanse muzikale traditie die in die muziek naar weerslag vindt. Nog een heel opvallend voorbeeld: in de oudste Spaanse klavecimbelmuziek, van omstreeks 1550, vind je joodse elementen terug. Muziek uit de synagogen bleek, natuurlijk met andere teksten, ook op straat gezongen te worden in de landen rond de Middellandse Zee. Tot op vandaag toe trouwens.




Die folklore vind ik een van de goede elementen in de Spaanse samenleving. Ons volk heeft altija enorm veel gezongen en gedanst, al denken buitenlanders vaak dat onze folklore beperkt blijft tot de flamenco en de castagnetten. Neen, ook in Castilië en in het noorden bestaat een oeroude folkloristische traditie.




De jongeren van onze tijd, grootgebracht met walkmans, hoor je nauwelijks meer zingen op straat, in tegenstelling tot de vorige generatie. In mijn ouderlijk huis was het de gewoonte om op "Nochebuena" (kerstavond, 24 dec.) in de familiekring urenlang met elkaar volksliedjes te zingen".




Luisa's kennis van de muziekhistorie verleidt haar tot interessante opmerkingen over de onderlinge beïnvloeding van muziekculturen. „Karel I, voor jullie Karel V, bracht Vlaamse musici mee naar ons land, die van grote invloed geweest zijn op de Spaanse klaviermuziek. In het oudst bekende boek met klaviermuziek staan veel transcripties van Vlaamse werken. De generatie van belangrijke Spaanse componisten uit die periode, zoals De Cabezón en Morales, beïnvloedde weer de rest van Europa. De Cabezón maakte met de koning verscheidene reizen, ook naar Engeland. Zijn invloed op de Engelse muziek is aantoonbaar. Je staat trouwens versteld van de snelle verbreiding van manuscripten in die tijd zonder media. Een ander voorbeeld van beïnvloeding: dominicaner monniken beschreven de wilde Indianenmuziek waarmee ze in het pas ontdekte (Latijns) Amerika kennis maakten: dansen als de chaconne en de sarabande. Die komen echter via Spanje en het Franse hof in omgewerkte vorm in de muziek van Bach terecht".



Spaanse klavecimbels

„Het is tot op heden onduidelijk wat voor klavecimbels er in Spanje voorkwamen. Er zijn er maar twee bewaard gebleven. Men heeft altijd aangenomen dat de Spanjaarden alleen 1-klaviersinstrumenten hadden, geënt op Italiaanse en Portugese klavecimbels. Later is uit advertenties echter gebleken dat er op Madrileense meubelveilingen in de 18e eeuw een menigte 2- en zelfs 3-klaviersinstrumenten te koop werd aangeboden. Daar waren veel Duitse en Vlaamse instrumenten bij. En "claviórganos", een mengvorm van klavecimbel en orgel". „Ook in Spanje komt er de laatste paar jaar wat meer belangstelling voor de barokmuziek en authentieke uitvoeringswijzen, gestimuleerd door de mensen van mijn generatie, musici die in het buitenland zijn opgeleid. Nog maar een pril begin dus vergeleken met Nederland, dat dank zij het baanbrekende werk van universele musici als Gustav Leonhardt en Frans Bruggen al jaren en jaren een soort Mekka is voor de beoefening van oude muziek".




Houdt dat in dat er voor iemand met Luisa's staat van dienst (ze sleepte in Spanje op jonge leeftijd al een paar mooie prijzen in de wacht) nu meer perspectieven zijn in haar eigen land? Ze staat inmiddels niet meer ingeschreven bij het Haagse conservatorium, maar wil haar privé-lessen bij Koopman nog enige tijd voortzetten. Lachend: „Ik denk maar niet te ver vooruit, nu Gabriela, onze baby, er is".







Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.