+ Meer informatie

RepubKeken zijn bang voor Russisch overwicht

Groot-Russisch chauvinisme ligt op de loer

4 minuten leestijd

DEN HAAG (ANP) - Voor het Westen wordt het steeds onduidelijker met wat voor Sowjet-Unie het te maken zal hebben: een unie van ex-Sowjetrepublieken of een economische Gemenebest van onafhankelijke staten. Sommige republieken zijn huiverig voor een overheersing door Rusland, dat ook klaar staat om de kernmacht van de Sowjet-Unie over te nemen.

„Wat te doen?" Lenins verzuchting uit 1903 spookt door het hoofd van velen in de Sowjet-Unie van na de mislukte coup. Van het Unieverdrag, dat de betrekkingen tussen de deelstaten en het centrum moest regelen, is niet veel meer overgebleven. Wel lijkt de Sowjet-Unie zich te bewegen in de richting van een politieke en economische unie, maar wat de rol van het centrum moet zijn, is nog onduidelijk.

„Heel gauw, in weken zoniet in dagen, zal het concept van het centrum veranderen", liet Ivan Silajev, de Russische premier die tijdelijk de Sowjetregering leidt, gisteren weten. „In een minimale vorm zal het centrum kunnen blijven bestaan, maar dan om de republieken die willen blijven samenwerken met de Unie in een overgangsperiode te helpen". Het centrale Sowjetgezag is snel aan het verdwijnen, nu de ene republiek na de andere zich losmaakt van de Unie: als eerste de Baltische staten, inmiddels gevolgd door de Oekraïne, Moldavië, Armenië, en zelfs de vroeger zo centrumgetrouwe Sowjetrepublieken Wit-Rusland en Oezbekistan.

Gorbatsjov gaf maandag toe aan het onafhankelijkheidsstreven van de republieken, nadat een Unieverdrag zou worden gesloten. Dat akkoord, dat de betrekkingen tussen het centrum en de deelstaten moest regelen. zou vorige week dinsdag door de Russische Federatie, Kazachstan en Oezbekistan als eerste van negen republieken worden ondertekend.

Gepasseerd

Maar de meeste potentiële partners achten dit na de mislukte coup een gepasseerd station. „Het "9 1-proces" is dood en vervangen door het O-model", hield de Moldavische vice-premier Konstantin Oborok maandag het Sowjetparlement voor.

Zelfs Kazachstan, dat een van de peilers van wat een vernieuwde Sowjet-Unie had moeten worden, gelooft niet meer in het Unieverdrag. Zijn president, Noersoeltan Nazarbajev, stelt een „confederatief verdrag" voor en wil de USSR omdopen tot "Vrije Unie van Soevereine Republieken". „De Unie heeft geen centrale regering of parlement nodig", meent hij. Sommige liberalen maken zich zorgen over de golf van onafhankelijkheidsverklaringen die de Sowjet-Unie overspoelt. Ze zien liever dat de communistische structuren in heel het land worden gezuiverd, voordat ze door regionale leiders worden overgenomen. „Het gevaar bestaat dat achter die redevoeringen vóór onafhankelijkheid de oude communistische structuren blijven bestaan, en zelfs tot de opkomst van nationaal-communistische elites leiden in de republieken", waarschuwt burgemeester Anatoli Sobtsjak van Leningrad. „Laten we eerst alle elementen vernietigen van het systeem dat ons jarenlang heeft verstikt, de kwestie van de onafhankelijkheid van de deelstaten kan dan later worden opgelost".

Economisch

Behalve politieke redenen is er ook een economische noodzaak voor republieken om bijeen te blijven. „Onze economieën zijn zo nauw met elkaar verweven dat de andere republieken niet met Rusland zullen willen breken", aldus Silajev. Zelfs de Baltische staten zullen nog met Moskou moeten onderhandelen over hun handelsbanden met de rest van de Unie, het afzetgebied voor hun produkten.

Daarom wordt naast het Unieverdrag ook gewerkt aan de totstandkoming van een economisch gemenebest. Gisteren werden Gorbatsjov en te leiders van Rusland, Kazachstan er. Kirgizië het eens over een economisch samenwerkingsverdrag. „De economische zone zal openstaan voor alle republieken, ook degenen die uit de Unie willen treden", aldus de Kirgizische president, Askar Akajev. Gelijktijdig met dit economische verdrag zal er aan een formele politieke Unie worden gewerkt, liet hij weten. Paradoxaal genoeg is Jeltsins machtige Russische Federatie van alle republieken nu het minst tegen het Unieverdrag gekant. Wat de Russische parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov betreft, kan het verdrag volgende maand al getekend worden, na een paar kleine aanpassingen in de tekst.

Nu Gorbatsjovs macht afneemt, is Rusland de belangrijkste gesprekspartner in de discussie over de toekomstige betrekkingen tussen de republieken. Vorige maand erkende het de onafhankelijkheid van Litouwen, en afgelopen week die van Estland en Litouwen, waarmee de weg voor hun erkenning door het Westen open was.

Chauvinisme

De Balten mogen dan wel niet te klagen hebben over hun samenwerking met Jeltsin, andere republieken zijn bang voor het overwicht van Rusland binnen wat er van de Unie overblijft. De Sowjet-hegemonie zou volgens hen wel eens plaats kunnen maken voor de overheersing door het Groot-Russische chauvinisme, vrezen zij. Nazarbajev is in ieder geval niet van zins de bevelen uit Moskou klakkeloos te gehoorzamen, of die nu uit de Sowjet- of de Russische koker komen. „Kazachstan zal nooit de kleine broer van een ander zijn", waarschuwde hij maandag.

Als stok achter de deur voor republieken die toch geen Unieverdrag met Rusland willen sluiten, heeft Jeltsin de miljoenen Russen die buiten de federatie leven in de discussie geworpen. Maandag waarschuwde de president dat Rusland zich het recht voorbehoudt de grenzen met Sowjetrepublieken die zich willen afscheiden, ter discussie te stellen.

„Als deze republieken met Rusland: het nieuwe Unieverdrag ondertekenen is er geen probleem", verduidelijkte Jeltsins woordvoerder PavelVosjtsjanov. „Maar als zij de Unie verlaten, dan moeten wij rekening houden met de belangen van de bevolking die daar leeft. Wij moeten niet vergeten dat Russen deze gebieden bevolken, en Rusland zal er dan niet zomaar afstand van doen".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.