+ Meer informatie

DE ACTUALITEIT VAN DE OUDTESTAMENTISCHE WETTEN

8 minuten leestijd

Het was een aparte ervaring om enige malen een jongen in de jeugdgevangenis te Scheveningen op te zoeken. Toen we met elkaar spraken, gaf hij aan spijt te hebben van zijn misdrijf, maar tegelijk schimpte hij op zijn stiefvader en gaf hij hem van veel zaken de schuld. Voorzichtig probeerde ik wat bij te sturen en citeerde de woorden ‘Eer uw vader en uw moeder’. De jongen reageerde direct door te stellen: ‘Prima, mijn moeder wil ik eren, en ook mijn echte vader die ik nooit gekend heb, maar mijn stiefvader staat niet in het rijtje. Dus hoef ik hem niet te eren!’ Naar de letter heeft deze jongen gelijk, maar veel christenen gaan er vanuit dat de tien geboden een samenvatting zijn, die ook op andere mensen en terreinen gelden. Maar wat doen we met de overige wetten in het Oude Testament? In Leviticus en Deuteronomium staan toch veel bepalingen die voor ons niet meer gelden?

STUDIEBIJBEL

In de afgelopen periode hebben diverse auteurs gewerkt aan de uitleg van de boeken Leviticus t/m Deuterononium in het kader van het project van de Studiebijbel. We hebben geprobeerd de teksten zo goed mogelijk uit te leggen, maar omdat veel christenen het grootste deel van de stof als weinig relevant beschouwen, hebben wij behoorlijk wat moeite gedaan om de actualiteit van de wetgeving aan te geven. In dit artikel treft u een paar voorbeelden hiervan aan.

DEUTERONOMIUM ALS UITLEG

Het boek Deuteronomium bevat de afscheidsrede van Mozes, en noemt veel wetten en voorschriften. Wie de moeite doet zich erin te verdiepen, vindt verrassende perspectieven. Bijvoorbeeld dat de wetten niet zomaar opgelegd worden aan Israël, maar dat ze staan in het kader van het verbond. Israël wordt opgeroepen de wetten en inzettingen te gehoorzamen uit dankbaarheid voor Gods genade. Het betreft dus geen wettische godsdienst! Christenen kunnen gemakkelijk denken dat zij niet meer met die wetten te maken hebben, maar het is ook mogelijk de wetten zó te lezen dat daaruit blijkt Wie God is. Die wetten bevatten een grote wijsheid, zodat wij er goed aan doen te proberen de achterliggende principes door te vertalen naar onze samenleving.

De laatste jaren wordt steeds duidelijker dat de wetten in Deuteronomium in min of meerdere mate gerangschikt zijn in de volgorde van de tien geboden. Daarmee worden de beknopt geformuleerde wetten nader uitgelegd. Dit betekent dat de tien geboden uitgelegd en uitgewerkt worden in de bijbel zelf!

In het genoemde bijbelcommentaar hebben wij de volgende indeling gegeven (waarbij rekening gehouden is met de iets verschillende versnummering in oude en nieuwe vertalingen):

Deel 4: De uitwerking van de tien geboden (12:1–26:19)

4.1 De ene plaats voor de eredienst (12:1–13:1[V12:32])

4.2 Drie mogelijke verleidingen tot afgoderij (13:2–19[V13:1–18])

4.3 Onderwerpen die te maken hebben met het derde gebod (14:1–21)

4.4 Onderwerpen die te maken hebben met het vierde gebod (14:22–16:17)

4.5 Onderwerpen die te maken hebben met het vijfde gebod (16:18–18:22)

4.6 Onderwerpen die te maken hebben met het zesde gebod (19:1–22:12)

4.7 Onderwerpen die te maken hebben met het zevende gebod (22:13–23:19[V18])

4.8 Onderwerpen die te maken hebben met het achtste gebod (23:20[V19]-24:7)

4.9 Onderwerpen die te maken hebben met het negende gebod (24:8–25:4)

4.10 Onderwerpen die te maken hebben met het tiende gebod (25:5–26:15)

TOELICHTING

Het sabbatsgebod (het vierde gebod in de gereformeerde telling) blijkt te maken te hebben met de grote feesten in Israël. Ook het sabbatsjaar met zijn kwijtschelding van schulden is een uitwerking van het sabbatsgebod. Dit geeft aan dat de sabbat niet alleen te maken heeft met rusten van werk en concentratie op de dienst van God, maar ook met barmhartigheid naar de naaste. Een interessant gezichtspunt voor de invulling van de zondag door christenen! En wat het vijfde gebod betreft, het eren van de ouders: Mozes behandelt hier rechters, koningen, profeten, priesters en levieten. Met andere woorden: de officiële gezagsdragers binnen het volk. Het is daarmee duidelijk dat niet slechts de ouders geëerd en gehoorzaamd moeten worden, maar ook allerlei andere gezagsdragers. Om terug te komen op de bovengenoemde jongen: de stiefvader hoort er ook bij, al is hij niet genoemd. We komen hier bij een belangrijk principe van de wetten in de eerste bijbelboeken: ze zijn lang niet volledig en veel zaken blijven buiten beschouwing, maar er komen principes ter sprake en die worden geïllustreerd aan de hand van voorbeelden. Dan mogen wij niet zoeken naar ‘mazen in de wet’, zoals dat in onze maatschappij met zijn duizenden wetten en regels gebeurt, maar moeten we proberen naar de geest van de wet te handelen.

DOODSLAG

Eens had ik een gesprek met een sociologiestudent. Hij was enigszins vertrouwd met het christelijk geloof, maar had ermee gebroken en probeerde mij allerlei ongerijmdheden van het geloof voor te houden. Een van de voorbeelden die hij noemde, betrof het zesde gebod: ‘Er staat in jullie bijbel dat je niet mag doden, maar moet je zien wat er in het Oude Testament aan oorlogen gevoerd wordt, en bovendien hebben de christenen zich in de loop der eeuwen ook lang niet altijd aan dat verbod gehouden.’ Bij zo’n beschuldiging is het boeiend na te gaan wat de student echt beweegt, maar ik beperk me nu tot een zakelijke reactie. Het zesde gebod geeft niet aan dat er niet gedood mag worden, maar dat ‘doodslaan’ verboden is: het onrechtmatig doden, tegen de wet in. De wetgeving in Exodus en Deuteronomium bevat ook bepalingen waarin doden verplicht is en als gerechtelijke straf uitgevoerd wordt. Wanneer we vervolgens letten op de uitleg van het zesde gebod binnen Deuteronomium, blijkt de verrassende conclusie dat Mozes spreekt over vrijsteden, waarheen onschuldige daders kunnen vluchten, maar ook over het oorlogsrecht en over het recht van een vrouw die tijdens een oorlog gevangen genomen is. Met andere woorden: de genoemde student had het zesde gebod verkeerd begrepen. Daarmee wil ik zeker niet alle oorlogen in de bijbelse tijd en van christelijke leiders goedpraten, maar ze zijn niet per definitie in tegenspraak met het zesde gebod.

SAMENHANGEN EN ACTUALITEIT

Het is boeiend om op deze manier de wetten in Deuteronomium te bestuderen. Dan krijgen we oog voor verrassende samenhangen. Ook kunnen we ons afvragen: wat kunnen wij met die wetten in deze tijd? Wij kennen andere gezagsdragers dan Israël, maar wat houdt het principe van ‘eren van leiders’ in? In Deuteronomium staat trouwens ook dat ze niet eigenmachtig mogen handelen, maar dat hun gedrag getoetst mag worden. En wat de sabbat betreft: het is wellicht beter om ons af te vragen hoe wij de rustdag invullen, tot Gods eer en tot welzijn van de behoeftige naaste, dan om te twisten over de vraag wat precies wel of niet mag op die dag.

Wat hebben regels over vergelding en doden te zeggen voor onze maatschappij? We komen hier op het terrein van de hermeneutiek: de vertolking tussen vroeger en nu.

Juist omdat veel christenen weinig raad weten met de wetten van Mozes, hebben wij in ons boek geprobeerd veel lijnen te trekken naar de hedendaagse situatie. Waarom houden Messiasbelijdende Joden zich aan de reinheidsvoorschriften? Wat betekenen de economische principes van sabbat- en jubeljaar voor deze tijd? Wie de oproep tot heiligheid in het Nieuwe Testament serieus neemt, zal ook na willen gaan wat die oproep reeds voor Israël betekende. Tevens komen ‘zegen en vloek’ aan de orde, een onderwerp dat de laatste tijd steeds meer in de belangstelling komt. Om nog een actueel thema te noemen: steeds meer gemeenten vragen zich af wat ze met visueel materiaal kunnen doen in de overdracht van het evangelie. En in onze samenleving komen steeds meer rituelen op. Vandaar dat wij een apart artikel hebben opgenomen over rituelen en symbolen in de eerste bijbelboeken.

KADER

Na de wetgeving in Deuteronomium volgen zegen en vloek, die leven en dood inhouden voor het volk. Het is bijzonder om te merken dat Mozes verwacht dat het volk ongehoorzaam zal zijn en dat de vloeken in werking zullen treden. Toch is God ook dan genadig: Hij zal in de verstrooiing een geestelijke vernieuwing teweegbrengen bij het volk, zodat het gehoorzaam zal worden (Deut. 30:1–10). Vergeleken met de eerder gegeven wetgeving ligt in Deuteronomium de nadruk op barmhartigheid en sociale bewogenheid, zeker tegenover de volksgenoten. Ook blijkt dat wetsbepalingen alleen niet genoeg zijn, maar dat Israël aangespoord wordt de Here lief te hebben, te dienen en te volgen. Het volk mag zich toevertrouwen aan de zorgende God die steeds het goede voor zijn volk op het oog heeft. Van daaruit zijn heel wat lijnen te trekken naar onze tijd!

Zie verder: M.J. Paul, G. v.d. Brink, J.C. Bette (red.), Bijbelcommentaar Leviticus - Deuteronomium. Studiebijbel Oude Testament, deel 2. Veenendaal, 2005. Vgl.

    www. studiebijbel.nl
(met links naar websites over deze bijbelboeken).

Dr. M.J. Paul (1955) is hervormd predikant en doceert Oude Testament aan de Christelijke Hogeschool Ede en aan de Evangelische Theologische Faculteit te Leuven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.