+ Meer informatie

Lezen van "De dood in beheer" laat zich slechts met tegenzin voltooien

Inderdaad is uit de aanvaarding van abortus, die van euthanasie voortgevloeid

7 minuten leestijd

BAARN — In Maastricht is enige jaren geleden het "Instituut voor gezondheidsethiek" opgericht. Dit instituut publiceert een reeks studies die samenhangen met activiteiten die daar, in Limburg, plaatsvinden. De reeks draagt de titel "Gezondheidsetiiiek''. Als nummer zes is daarin verschenen het boek waarover we in dit artikel iets willen zeggen: "De dood in beheer; Morele dilemma's rondom het sterven".

Vermeld zij dat de hoogleraren (mevrouw) Dupuis en Kuitert en de heren dr. De Wachter en drs. De Wert de redactie van deze reeks voeren. Deze vier namen komen we ook tegen in het "Handboek gezondheidsethiek", dat in 1988 verscheen. De presentatie van dat boek vond in Maastricht plaats. We hebben dat boek in deze krant besproken. De dames Dupuis en De Beaufort (thans werkzaam aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam) voeren daarvan de redactie. We komen de namen van de beide dames ook als scribenten in dit boek tegen, evenals die van de andere hierboven genoemde redactieleden van de serie "Gezondheidsethiek".

Leven en dood

Deze gegevens leg ik aan de lezer voor om te doen gevoelen dat deze publikaties binnen een bepaald circuit plaatsvinden. Dat circuit wordt gekenmerkt door een volstrekt moderne opvatting van medische ethiek. De uitgangspunten daarvan bestaan in de overtuiging dat de mens autonoom is en het dus over leven en dood te zeggen heeft; althans voorzover zijn krachten daarvoor toereikend zijn. Vervolgens: de dood hoort bij het leven. Hij is onderdeel van het natuurgebeuren. ..De dood is eigenlijk een doodgewone zaak" (blz. 63; zie ook 32).

God, de Schepper van het leven, komt niet meer (of uiterst zelden) ter sprake. Dat God de dood heeft beschikt -als oordeel over de zonde- is een aan deze auteurs vreemde gedachte.

Vandaar de titel: "De dood in beheer". Wie het boek goed leest, is geneigd aan de titel een woordje toe te voegen: "De dood in eigen beheer". Toch zou de titel onjuist zijn, want de dood treedt ook daar op waar men hem niet wil of verwacht. De dood is de mens soms te sterk af, te machtig. Dat is de ene kant. Anderzijds is de mens gerechtigd om over zijn eigen dood een beslissing te nemen. Als de kwaliteit van het leven niets meer voorstelt of als het voortzetten van het leven door medisch handelen als een kwaad wordt ervaren, dan mag de mens voor de dood kiezen en het leven beëindigen. Als hij daarbij "medische" hulp nodig heeft, mag die hem niet worden onthouden. Kuitert is zo reëel te stellen dat levensbeëindiging niet tot de geneeskunde behoort (blz. 245). Overigens is hij van mening, zoals hij dat reeds jaren verdedigt, dat het leven beëindigd mag worden als de mens het niet meer als een goed ervaart. Daarbij moet deze mens zelfs geholpen worden. Aan die hulp zijn wel voorwaarden verbonden (ook mevrouw Dupuis spreekt over de voorwaarden, blz. 272). Kuitert stelt als voorwaarden: het uitsluiten van vergissingen, het uitsluiten van misbruik en het uitsluiten van onnodig leed (blz. 173).

Rechter

Een andere auteur, drs. Berghmans, deelt deze voorwaarden. Hij verschilt met Kuitert er over van mening dat inspraak van de omgeving een voorwaarde zou zijn voor morele toelaatbaarheid van zelfdoodshulp (blz. 174). Hier pakt de auteur Kuitert precies op zijn zwakste punt in diens boek "Een gewenste dood" (1981). Wie de autonomie van de mens verdedigt (Kuitert deed dat met nadruk nog weer in zijn afscheidscollege, 1989), kan de omgeving niet meer het recht toekennen om kritiek te maken op of hulp te weigeren bij een geval van zelfdoding. Dan zou de omgeving toch weer rechter spelen over de suïcidant (of over degene die om euthanasie vraagt). De mens is zijn eigen rechter in deze zaak.

Dat is eigenlijk de kern van dit boek. De titel geeft aan die overtuiging uitdrukking. Ik zie niet voorbij aan het feit dat er tussen de auteurs wel kleine verschillen bestaan. Maar wat de titel zegt, is hun aller overtuiging en programma.

Consequenties

Wat moeten we van dit boek zeggen? Naar mijn overtuiging treffen we in dit boek de consequenties aan van het aanvaarden en legitimeren van abortus en euthanasie. In de jaren dat daarover (ja of nee) nog in ons volk werd gediscussieerd —dat is meer dan tien jaar geleden— is er onzerzijds op gewezen dat de aanvaarding van abortus die van euthanasie zou meebrengen. Wij hebben er ook op gewezen dat deze dijkdoorbraak zou betekenen dat de mens de dood in eigen hand neemt, en zelfs dat hij over de dood van een medemens (wilsonbekwamen en ongeborenen) zou beslissen. Dit boek is van die feitelijke stand van zaken de weerslag. Hier treft men alles aan wat toen als consequentie van de aanvaarding van abortus werd aangewezen.

Scherp

Waarom kon dit toen met zoveel zekerheid ge(voor)zegd worden? Omdat op dat moment de principiële beslissing is gevallen die de titel van dit boek zo scherp onder woorden brengt: de dood is in beheer genomen.

De ondertitel van dit boek luidt: "Morele dilemma's rondom het sterven". Deze ondertitel vind ik veel minder trefzeker dan de hoofdtitel. Het is wel waar dat er geschreven wordt over wat mag en wat niet mag. De discussie daarover is echter een achterhoedegevecht. Wie de dood als natuurgegeven in beheer neemt, krijgt te maken met twee grondprincipes. We noemden ze reeds. Allereerst: de autonomie van de mens. Daar mag niemand tegenin gaan. De keus voor de dood moet gerespecteerd worden. Vervolgens: wie met zijn medisch handelen geen goed (meer) teweeg brengt, is gerechtigd en zelfs verplicht ermee te stoppen. Dat goed wordt beoordeeld vanuit de moderne autonomie-opvatting. Dat stoppen kan ook betekenen: actief doden.

Is er dan geen discussie in dit boek? Zeker wel. Het opvallende (verrassend en verbluffend tegelijk) is dat twee artikelen bepaalde verschillen aanduiden. De conclusie van beide auteurs is echter dat deze verschillen in feite nauwelijks iets uitmaken. We wijzen op het artikel over doden of laten sterven (dr. A. van den Beld). Feitelijk is er verschil, moreel nauwelijks. Het gaat om de intentie waarmee men beide doet. Dan zal het moreel op hetzelfde neerkomen.

Verbondenheid

Zo ook: medisch zinloos handelen en zinloos medisch handelen (dr. F. C. Jacobs). Er is verschil, stelt de auteur, maar er is ook een wezenlijke verbondenheid, waardoor het verschil weinig meer uitmaakt.

Dupuis is hier iets voorzichtiger over het doden of laten sterven van wilsonbekwame patiënten dan in vroegere publikaties. Toch vraagt zij ook ruimte voor het doden van demente en zwakzinnige patiënten (blz. 274/5).

Eerlijk gezegd heb ik de lectuur van dit boek met tegenzin voltooid. De verschillen tussen de auteurs zijn minimaal in het licht van de eenstemmigheid over de uitgangspunten, de principia. De dood is in beheer genomen. Sommigen zijn iets terughoudender in het doen komen van de dood dan anderen. Allen zeggen "ja", sommigen voegen er een bescheiden "tenzij" aan toe. Het "ja" is niet meer in discussie. Het is in beheer. Het "tenzij" wordt door sommigen naar voren geschoven, door anderen nauwelijks mee verdisconteerd.

Dit boek laat de achterhoedegevechten zien van een ethiek die de dood in handen van de mensen heeft gelegd. Het is schrijnend dat dit boek eigenlijk alleen een pleidooi is voor het mogen doden en het mogen laten sterven. En dat in de reeks "Gezondheidsethiek". De gespletenheid van onze moderne cultuur komt hierin op wrange manier naar voren.

Niet

Wie God belijdt als de Schepper van het leven en als de Rechter over de dood staat op dit veld eenzaam. De ethiek die van deze belijdenis uitgaat en daarnaar beslissingen voorstaat, valt buiten het gezichtsveld van deze "Gezondheidsethiek". Men moet vrezen dat deze eenzijdige en volstrekt geseculariseerde visie ook beslissend is voor wat men onder gezondheid verstaat. Deze opvatting van gezondheid geeft namelijk het recht om te doden en te doen sterven.

Ons uitgangspunt is (titel van een brochure van dr. J. Hoek): De dood hoort er niet bij. Daarom is hij ons ook niet in beheer gegeven.

N.a.v. "De dood in beheer; Morele dilemma's rondom het sterven"; serie Gezondheidsethiek nr. 6; Uitg. Ambo te Baarn, 1991; prijs: 49,50 gulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.