+ Meer informatie

Deutsche Evangelische Gemeinde in Den Haag bewees zich in oorlogstijd

Reveilkring was onder de indruk van belijdenis Nederlandse 'Unionskirche'

6 minuten leestijd

DEN HAAG - Onopvallend wijst een ranke spits aan het Haagse Bleijenburg omhoog. Links en rechts staan kantoorpanden en parkeergarages. Alleen op zondagmorgen herinnert klokgelui aan het samenkomen van een gemeente. Toch staat het kerkgebouw van de Deutsche Evangelische Gemeinde daar al sinds 1861. De kerk boogt, volgens de enkele weken geleden bevestigde ds. D. Osthus, op een rijke geschiedenis. Kenmerkend is volgens hem „de oecumenische inslag", maar ook het „samenbindend karakter" tussen Duitse en Nederlandse christenen. „De oorlogsjaren hebben datbewezen"

„Duitsers, Oostenrijkers, Zwitsers en Nederlanders zijn in Den Haag al meer dan een eeuw samen op weg. Als je de kerk binnenkomt, weet je soms niet of je Duits of Nederlands moet spreken", vertelt archivaris J. G. J. van Booma uit Woerden. Behalve lid van de Nederlandse Hervormde Kerk is hij tevens lid van de Evangelische Gemeinde. Door zijn studie Duits kwam hij reeds in de jaren zestig met de gemeente in contact.

De meeste leden zijn volgens ds. Osthus maar heel kort aan de gemeente verbonden. Dat geldt met name voor de gezinnen van de Duitstalige medewerkers van grote maatschappijen (als Estec en Shell), octrooibureaus en ambassades. Hun dienstverband in Nederland duurt meestal niet langer dan drie tot vijf jaar. De kerk aan het Bleijenburg vervult in die tijd naast een kerkelijke, uiteraard ook een sociale functie, voegt Van Booma toe.

Kanselruil

Van kerkverlating onder jongeren is in de Haagse gemeente dan ook nauwelijks sprake. Wel wisselt het aantal kerkgangers soms sterk. Op kerkelijke feestdagen is de kerk (400 plaatsen) halfvol. Tijdens 'gewone' diensten zijn er veertig tot zeventig belangstellenden. Vergeleken met het thuisland moet het kerkbezoek echter hoog worden genoemd. „In Duitsland gaat slechts 3 procent van het aantal (doop)leden naar de kerk. Hier is dat ongeveer 20 procent", aldus ds. Osthus.  zijn er Deutsche Evangelische Gemeinden in Amsterdam en Rotterdam. Ook die beide gemeenten hebben een eigen predikant(e). Tussen de drie geheel op zich zelf staande gemeenten vindt regelmatig kanselruil plaats. Verder wordt de samenwerking met de Haagse Deutsche Katholische Gemeinde (Van Booma: „'t Is natuurlijk niet één pot nat") goed genoemd.

Reveilkring

De traditie van Duitstalige diensten in Nederland is volgens Van Booma al bijna vierhonderd jaar oud. Nu 364 jaar geleden, in 1626, deed ds. Ph. L. Fehlbach zijn intrede in Den Haag. Hij was een van de eerste Hoogduitse predikanten in ons land. Vanaf die tijd stelden de Nederlandse Hervormde Kerk en/of de Lutherse Kerk in Den Haag twee eeuwen lang een van hun predikantsplaatsen voor deze post beschikbaar. Met het overlijden in 1818 van ds. M. Joris.sen, oprichter van het Rotterdams Zendelinggenoot.schap en medeoprichter van het Nederiands Bijbelgenootschap, kwam aan dit gebruik abrupt een einde.

Invloedrijke Nederlanders, deels afkom.stig uit de kring van het Reveil, sprongen enkele tientallen jaren later opnieuw voor hun Duitse medechristenen in de bres. Onder de initiatiefnemers voor een eerste 'eigen' Deutsche Evangelische Gemeinde waren graaf Ernst van Bylandt, Capadose, baron Mackay, Groen van Prinsterer, jonkheer Elout van Souterwoude en staatsraad Six. Volgens ds. Chr. Hartlieb, een van de vroegere predikanten van de Deutsche Evangelische Gemeinde, leden zij onder het modernisme in de Hervormde Kerk en waren zij onder de indruk gekomen van de belijdenis van de Unionskirche in Pruisen. Deze kerk smolt elementen uit de lutherse en de calvijnse traditie samen tot één.

Koningin Emma

Onder leiding van de eerste predikant, dr. R. Kogel, kwam vervolgens de bouw van de kerk aan het Bleijenburg tot stand. Het eenbeukige kerkgebouw, dat werd ontworpen door de Beriijnse architect H. Wentzel, is het laatst overgebleven voorbeeld van de zogenaamde stucadoorsgotische bouwtrant in Den Haag. Het heeft een trapgevel met pinakelbekroningen en een ranke spits met hogels. In 1870 werd de kerk verrijkt met een Flaes-orgel.

Dat de kerk destijds ook door leden van het Koninklijk Huis werd bezocht, bewijst de nog steeds aanwezige loge. Koningin-moeder Emma, van huisuit een Waldeck-Pyrmont, behoorde tot de regelmatige kerkbezoekers. Ook nu nog worden op kerkelijke hoogtijdagen twee Bijbels gebruikt die Koningin Emma aan de gemeente naliet. Beschermheer keizer Wilhelm, die lange tijd op Huize Doorn verbleef, heeft de kerk echter nooit van binnen gezien.

Diaconessen

De leden van de gemeente kwamen verder voor een belangrijk deel uit de hofhouding en de Duitstalige gezantschappen. Maar er waren ook ambachtslui en badgasten. Na de Eerste Wereldoorlog kreeg de gemeente bovendien de zorg voor duizenden jonge, werkzoekende vrouwen uit Duitsland en Oostenrijk. Speciaal voor hen werd in 1930 een door diaconessen geleid tehuis gebouwd.

Volgens de kosteres van de kerk, mevrouw B. Verhoeven, wordt de herinnering aan deze periode tot op vandaag levend gehouden door de Deutsche Evangelische Frauenhilfe en de nog steeds functionerende zesmaandelijkse bazar. Deze brengt jaariijks 20.000 gulden in het laatje. De inmiddels sterk vergrijsde vrouwenvereniging, die nu in een andere vorm voortbestaat, werd in 1928 opgericht, toen het kerkbestuur de maatschappelijke zorg te veel werd. Het 'Diaconessenstation' was door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog overigens maar een kort leven beschoren.

Stil verzet

Wel kon tijdens de oorlogsjaren op een geheel ander vlak een belangrijke rol worden gespeeld. De gemeente, die bij Koninklijk Besluit van 22 februari 1859 op (let wel) Nederlands Recht gebaseerd is, koos bewust positie tegenover het nationaal-socialisme. Voorganger was in die tijd ds. P. Kaetzke, een Duitser die ook de Argentijse nationaliteit bezat. Zijn vader, eveneens predikant, was in Duitsland verbonden aan de zogenaamde Bekennende Kirche.

Door zijn relaties met Argentinië was ds. Katzke in staat om voor en tijdens de oorlog verschillende joodse families aan een visum naar Portugal of Argentinië te helpen. Verzetsmensen vonden een veilige haven op de kerkzolder. Ook verleende hij pastorale hulp in de strafgevangenissen in Scheveningen en Utrecht. Hij deed dat volgens zijn geschiedschrijvers met veel tegenzin, omdat de gevangenisdeur voor bevriende Nederlandse predikanten was gesloten.

Gemeenteopbouw

Na ds. Kaetzke werd de gemeente gediend door ds. H. Raatschen (1966-1972), ds. H. Treumann (1972-1978) en ds. Chr. Hartlieb (1978-1990). De jongste predikant is de 53-jarige ds. Dieter Osthus. In september werd hij door de Oberkirchenrat van de Evangelische Kirche uit Hannover aan de gemeente verbonden.

Ds. Osthus, die na een sollicitatie en een proefpreek werd gekozen uit een drietal kandidaten, zegt zich met name aangetrokken te voelen door het kleinschalige karakter van de gemeente, de Nederlandse kerkelijke kaart, en de relatie tussen het Duitse en het Nederlandse kerkelijke leven. Aandachtspunten zijn „het functioneren van de belijdenis, het karakter van de liturgie en de problematiek van de gemeenteopbouw".

Belijdenis

Zijn eerste gemeente was het 'geünieerde' Boppard am Rhein. In 1974 vertrok hij voor zes jaar naar de Duitstalige gemeente in Cardiff Ds. Osthus schreef er een vergelijkende studie over de opvattingen van de kardinalen Newman en Möhler over de rol van de kerkelijke traditie. In 1980 keerde hij naar zijn vaderland terug. Sind.sdien was hij verbonden aan het zendingsinstituut van zijn kerken.

Desgevraagd geeft hij toe dat de canon van de belijdenis voor hem niet is afgesloten in Wittenberg of Geneve. In zijn visie is sprake van een voortgaande ontwikkeling van het dogma. Ds. Osthus zegt te beseffen dat de meeste lezers hem dat niet zullen nazeggen.

De Haagse Evangelische Gemeinde onderschrijft overigens ook nu nog de apostolische, de lutherse en de calvijnse confessie. Deze zijn in de statuten opgenomen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.