+ Meer informatie

Anna Boleyn en de kerk des Heeren

Engelsen bogen 1400 jaar geleden voor het eerst onder primaat van Rome

13 minuten leestijd

In haar tragiek doet Anna Boleyn een beetje denken aan Dianq prinses van Wales. Anna was de tweede van de zes vrouwen van koning Hendrik VIII van Engeland. In talloze biografieën en historische romans, soms van bedenkelijk allooi, wordt over haar leven uitgeweid. Actrices en filmsterren spelen haar rol. Nu het dit jaar juist veertienhonderd jaar geleden is dat de Engelse kerk voor het eerst moest bukken onder het primaat van Rome, willen we een blik slaan op het leven van Anna Boleyn.

’t Is waar, ze was vier maanden zwanger van de koning toen, in mei 1533, diens eerste huwelijk door de aartsbisschop van Canterbury ongeldig en derhalve ontbonden werd verklaard. Maar ook is waar dat zij de koning, vanaf het ogenblik dat hij haar het hof begon te maken, zes jaar heeft laten wachten. Er zijn geschiedschrijvers die beweren dat zij zijn enige echte liefde was. Maar na een huwelijk van drie jaar beschuldigde hij haar van overspel. Op 2 mei 1536 liet hij haar plotseling gevangen zetten; zestien dagen later werd zij na een kort schijnproces, waarin haar schuld niet bewezen werd, op TowerhiU onthoofd. Haar laatste woorden waren: „Heere Jezus, ontvang mijn ziel".

Wat kan deze vrouw, in de nog geen dertig jaren die haar leven omspanden, voor de kerk des Heeren hebben betekend? Welke plaats kan ze hebben gehad in Gods van eeuwigheid gemaakt bestek? En toch is er geen kerkgeschiedenis of haar naam komt erin voor. Mede om harentwil werd Engelands kerk, waarin in later eeuw lichten als Thomas Brooks, William Perkins, John Owen, William Romaine hebben geschitterd, losgescheurd van Rome.

Frankrijk

Over haar geboortedatum bestaat geen zekerheid, tegenwoordig houdt men het op het jaar 1507. Haar ouders woonden op een kasteel in het graafschap Kent, voor ons aan de overzijde van de Straat van Dover. Als kind kwam ze in dienst bij Mary Tudor, de zuster van haar latere gemaal. Deze Mary, „the loveliest princess of Europe", werd op negentienjarige leeftijd uitgehuwelijkt aan koning Lodewijk XII van Frankrijk, die 55 jaar was. In het gevolg waarmee zij naar haar nieuwe vaderland reisde, bevond zich ook Anna Boleyn.

Nog geen drie maanden heeft het huwelijk van de knappe Mary met de ouwelijke koning geduurd; toen stierf hij en keerde zij terug naar Engeland. Maar Anna’s vader kreeg het voor elkaar dat zijn dochter aan het Franse hof mocht blijven. De goede koningin Claude nam haar onder haar hoede. En samen met haar vriendin Margaretha van Valois, zuster van de Franse troonopvolger, leerde de Engelse Anna borduren, zingen, luit spelen en dansen. En kreeg ze godsdienstles. Deze periode heeft zeven jaar geduurd. Vertaald naar onze tijd: haar middelbare schooljaren, zo uitermate vormend voor het jonge gemoed, bracht Anna Boleyn aan het Franse hof door. Het waren de jaren dat heel Europa sprak over de moed en het getuigenis van de augustijner monnik Maarten Luther.

Protestant

Het licht uit Wittenberg drong zelfs door in het hof van koningin Claude van Frankrijk. Ook in Frankrijk was trouwens hetzelfde licht opgegaan. De evangelische leringen van de beroemde Lefèvere d’Etaples hadden veel invloed, met name op de genoemde Margaretha, zuster van koning Frans I. De waarheid van het Evangelie legde ook beslag op het adellijk hart van Anna Boleyn en zo niet als gelovig christin, dan toch als overtuigd protestantse zette zij in 1522 weer voet op Engelse bodem. Haar vader had intussen een zodanige positie aan het hof bereikt dat hij zijn dochter gemakkelijk een plaats kon bezorgen als hofdame bij koningin Catharina.

Anna was intussen geen kind meer. Met haar achttien jaar wordt zij door de historici weliswaar niet als een schoonheid beschreven, maar de gevatheid waarmee zij converseerde was opvallend. Met haar Franse maniertjes en haar snedige antwoorden vermaakte zij alle mensen om zich heen, van hoog tot laag. Ze was het middelpunt van een vrolijke kring hovelingen. Daarnaast hield zij contact met de protestantsgezinde geestelijken in Londen. In hen ontdekte zij dezelfde geest als die in Parijs zoveel indruk op haar had gemaakt. En toen viel het oog van koning Hendrik VIII op haar.

Catharina van Aragon

Wie was deze Hendrik Tudor, koning van Engeland, die de geschiedenis is ingegaan als de blauwbaard, die van twee vrouwen scheidde, er twee ter dood liet brengen, er één door de dood verloor en bij zijn eigen dood zijn zesde als weduwe achterliet? Hij werd geboren in 1491 als tweede zoon van koning Hendrik VII. Zijn vijf jaar oudere broertje Arthur was kroonprins. Hendrik werd bestemd voor een kerkelijk ambt. Maar in 1502 stierf Arthur op vijftienjarige leeftijd. Toen was Hendrik troonopvolger. En dat niet alleen. Arthur was, hoe jong ook nog, al getrouwd met een Spaanse prinses, een jaar ouder’ dan hij. Die werd nu voor Hendrik bestemd. Op elfjarige leeftijd had hij al een bruid van zeventien.

Catharina van Aragon heette de Spaanse jonkvrouw. Als jonge weduwe van zeventien, bij contract op voorhand uitgehuwelijkt aan een prinsje van elf, bleef Catharina achter in het winderige en regenachtige Engeland. Het huwelijk tussen haar en Arthur was officieel kerkelijk bevestigd. Hadden de vorstelijke tieners het ook door de bijslaap voltrokken in het halfjaar dat het huwelijk duurde? Jaren later zou die vraag van cruciaal belang blijken.

Herauten

In 1509 stierf Hendrik VII. Hij werd opgevolgd door zijn achttienjarige zoon en naamgenoot. Aan het huwelijkscontract met het Spaanse koningshuis werd nu uitvoering gegeven. Ter gelegenheid van kroning en bruiloft werden er in Londen grote feesten gegeven. Trompetten van herauten schetterden.’vlaggen en wimpels waaiden, plechtige hoogmissen werden voor het vorstelijk paar opgedragen. Engeland scheen een zonnige tijd tegemoet te gaan. De nieuwe jonge koning was de lieveling van het volk. Hij was groot, sterk, sportief Bij jacht en steekspel, boogschieten en tennissen was niemand zijn gelijke, laat staan zijn meerdere. Het leven leek één groot feest.

Hendrik was intelligent, leergierig en een trouw zoon van de heilige kerk. Hij ergerde zich mateloos aan de augustijner monnik Luther, die paus en kerk aanviel. Hij bestreed diens geschriften. Dat de koning van Engeland zich zozeer het wel en wee van de kerk aantrok, werd door paus Leo X op hoge prijs gesteld. Hij verleende Hendrik de titel “Fideï Defensor” ("verdediger van het geloof’. Tot op de dag van vandaag draagt de Engelse koningin deze titel.

Toch ontmoette Hendrik VIII van Engeland ook moeite op zijn pad. Zijn gemalin, Catharina, schonk hem niet de zoon, waarnaar hij zo vurig verlangde. Miskraam op miskraam overviel haar; slechts het dochtertje Mary bleef in leven. De koningin was zes jaar ouder dan Hendrik. In de loop der jaren groeiden ze uit elkaar. Catharina werd voortijdig tobberig van de vele zwangerschappen en miskramen. Zij ging de hoffeesten mijden; bracht uren, dagen zelfs, in haar bidvertrek en haar biechtstoel door. Ze brandde kaarsen, schreide hete tranen en deed boete. Hendrik, jong en sterk, ging zijn eigen weg en zocht kortstondige troost bij minnaressen onder het lager geplaatste paleispersoneel. Ene Bessie Blount baarde hem een bastaardzoon, die hij erkende en later een graventitel verleende.

Leviticus 20

En toen was daar de hofdame van zijn vrouw, Anna Boleyn, met haar gevatte conversatie, haar onweerstaanbare donkere ogen en haar lach, die schaterde over de brede trappen en door de ruime balzalen. Daar kwam bij dat hoge hofbeambten omwille van de buitenlandse politiek een wig wilden drijven tussen de koning en zijn Spaanse gemalin, die een tante was van keizer Karel V. Zij lieten Hendrik door zijn privé-kapelaan een mogelijke oorzaak influisteren voor de omstandigheid dat Catharina van Aragon hem geen zonen baarde. Was zij niet getrouwd geweest met zijn broer Arthur? En stond er niet in Leviticus 20:21 „Wanneer een man de vrouw van zijn broeder zal genomen hebben, het is onreinheid; hij heeft de schaamte zijns broeders ontbloot; zij zullen zonder kinderen zijn"?

Dit alles vond plaats omstreeks 1527, gelijktijdig met ‘s konings kennismaking met Anna Boleyn, die nu ongeveer twintig jaar was, zo’n vijftien jaar jonger dan hijzelf Zes jaren volgden nu van onontwarbare intriges. De koning wilde zijn huwelijk doen ontbinden. Catharina bewilligde daar niet in. Anna was ambitieus en bedankte voor de eer om voor een tijd te fungeren als minnares van de koning en dan, al of niet met een bastaardkind, weggezonden te worden. Zo was het niet alleen met Bessie Blount, maar ook met haar eigen zuster Mary Boleyn gegaan. Bij dat alles mogen wij hopen dat ook haar persoonlijke ethiek en zielenadel meespeelden toen zij, de eerste keer dat de koning haar zijn liefde verklaarde, zei: „Uw vrouw, majesteit, kan ik niet zijn. Ten eerste niet omdat ik nauwelijks op een adellijke afkonist kan bogen. Bovendien hebt u een koningin. En uw minnares wil ik niet zijn".

William Tyndale

Overigens aanvaardde ze wel zijn geschenken en beantwoordde zij zijn liefdesbrieven, waarvan de originelen tot op de dag van vandaag worden bewaard in de kluizen van het Vaticaan. En op den duur, toen de koning haar een koets, livreiknechten en eigen personeel ter beschikking stelde, ging ze zichzelf toch wel zien als de toekomstige koningin van Engeland en wettige moeder van een kroonprins.

Jarenlang beheerste de “koningskwestie” de politiek. De roomse prelaten hadden grote moeite hun houding te bepalen en laveerden tussen de belangen van de paus in Rome en die van de koning in Londen. De hervormingsgezinde bisschoppen konden rekenen op Anna’s bescherming. Door haar functie als koningin hoopten zij in de toekomst de belofte van Jesaja 49:23 voor Engelands kerk vervuld te zien. De paus, die als enige bevoegd was het huwelijk tussen Hendrik en Catharina te ontbinden, werd in de houdgreep genomen door haar neef Karel V. Eindeloos treuzelde hij met het uitvaardigen van de betreffende bul. Hij hield rekening met de reële mogelijkheid dat Anna zou toegeven aan de avances van de koning, deze daarop bekoelen zou en haar als vorige minnaressen verstoten zou. Dan zou de kwestie vanzelf weer opgelost zijn.

Maar de koning zette door. Dat werd de oorzaak van de breuk tussen de Engelse kerk en Rome. Ook onafhankelijk van de koningskwestie zette de Reformatie door in Engeland. Het volk ging Gods Woord in de moedertaal lezen. Scheepsvrachten bijbels, door William Tyndale vertaald en in Antwerpen gedrukt, werden Engeland in gesmokkeld. Net als op het vasteland van Europa begon aan de overzijde van de Noordzee de vervolging en rookten de brandstapels.

Proces

Veel invloed op de ontwikkelingen in Engeland had ook de houding van Catharina. Spaanse trots en roomse vroomheid deden haar volharden in haar weigering haar plaats aan een ander af te staan. Zolang zij leefde, zou zij koningin blijven. En zij rekende op de machtige steun van kerkvorst en keizer. Maar Hendrik wist raad. Door huichelachtig manipuleren wist hij de kerkelijke autoriteiten zo ver te krijgen dat zij hem en Catharina voor een nationale kerkelijke rechtbank daagden omdat zij beiden nu twintig jaar in een incestueuze verhouding zouden hebben geleefd, zulks op grond van Leviticus 20. Dit proces heeft plaatsgehad in de zomer van 1529. Verschillende zittingen waren nodig. Catharina bestreed de competentie van de rechters. Volgens haar was alleen de paus gerechtigd om in dezen te beslissen. Die eis werd niet ontvankelijk verklaard. Maar zij had nog een andere pijl op haar boog. Zij stelde dat Leviticus 20 in haar geval geen kracht had, omdat zij nog maagd was toen zij met Hendrik trouwde. De samenleving als man en vrouw had in de zes maanden van hun huwelijk niet plaatsgehad.

Wolsey en Campeggio

Op de zitting van 21 juli 1529 bracht Catharina dit in het geding. Van dat dramatische gebeuren hangt tot de dag van vandaag een schilderij in het Engelse Hogerhuis in Londen. Het doek geeft het ogenblik weer waarop Catharina, knielend, met haar rechterhand de linkerhand van haar gemaal aangrijpt. In de bewaard gebleven processtukken en in officiële rapporten is vastgelegd dat zij op dat ogenblik onder meer de volgende woorden spreekt: „Hendrik, ik ben altijd je trouwe, liefhebbende echtgenote geweest. Je weet hoe je, toen je de eerste keer tot mij kwam, mij maagd vond (virgina intacta). Ik neem God tot getuige, geen man had mij toen nog ooit aangeraakt. Jijzelf weet dat, Hendrik; betuig voor God of ik de waarheid spreek".

Opmerkelijk laat de schilder de koning op dat ogenblik recht voor zich uit staren. Hij geeft geen antwoord. In het centrum van het schilderij zien wij de arrogante kardinaal Wolsey, na de koning de machtigste man in Engeland. Rechts zien we twee hofdames van de koningin. Het angstig meeleven met hun gebiedster staat op hun gezichten te lezen. Anna Boleyn was bij dit gênante gebeuren niet aanwezig; die wachtte in haar eigen vertrekken, die haar door de koning ter beschikking waren gesteld, vol spanning de uitspraak af In de rechterbovenhoek van het schilderij zien wij het zorgelijke gelaat van kardinaal Campeggio afgebeeld, de pauselijke nuntius. Zijn taak was het de belangen van de kerkvorst te behartigen. Zijn voornaamste opdracht was te trachten om definitieve stappen in welke richting ook te voorkomen. Dat is gelukt. Op Campeggio’s instigatie werd het proces, zonder dat uitspraken waren gedaan, voor onbepaalde tijd verdaagd.

Peperdure kleding

Een volgende stap in de tragedie was dat, in de zomer van het jaar 1531, koningin Catharina met haar vijftienjarige dochter Mary en een kleine privé-hofliouding werd weggezonden naar een van de koninklijke kastelen. Hendrik heeft haar nooit weergezien. Anna Boleyn nam haar plaats in. Zij betrok Catharina’s vertrekken in de paleisvleugel, direct grenzend aan die van de koning.

Een weinig verheffend schouwspel ontrolt zich nu voor onze ogen. Anna is hier niet vrij te pleiten. Allerlei eerbewijzen, juwelen en peperdure kleding voor haar garderobe liet zij zich welgevallen. Haar houding aan het hof was hautain en arrogant. Bij alle feesten en banketten verscheen zij aan Hendriks arm. Bij de tafelschikking eiste zij een hogere plaats dan hertoginnen uit de naaste familie van het staatshoofd. Onder hen had zij dan ook felle vijandinnen, die later aan haar val zouden meewerken. Nu al volgden haar nauw verholen woedende blikken als zij met de koning de dans opende. De onverkwikkelijke gang van zaken werd ook in het land opgemerkt. Als zij met de koning op jacht ging of een rijtoer maakte, jouwden de Londense vrouwen, op gevaar af opgepakt te worden, Anna uit voor „’s koning hoer". In de zondagse preken beklaagden vooral roomse geestelijken zich grotelijks over de levenswandel van hun vorst en kondigden hem het oordeel aan. Gewoonlijk liet Hendrik hen begaan.

Paus

Ondertussen had hij het op het politieke vlak over een andere boeg gegooid. Niet langer wilde hij smekeling zijn bij de paus of zijn legaten. Op advies van Thomas Cromwell, een verre voorvader van Olivier Cromwell, diende hij wetsontwerpen in die tot doel hadden de macht van de paus te beknotten. Uiteraard waren de luthergezinde politici vóór die maatregelen. Hendrik echter trok de pauselijke macht naar zichzelf toe en zo bleef de kerk toch gebonden.

Al werd de band met Rome losgemaakt, de kerk van Engeland had nog een lange weg te gaan op het pad van de Reformatie. En het einddoel dat de koning voor ogen had, was geen ander dan zich van Catharina te ontdoen en dan eindelijk Anna Boleyn de zijne te kunnen noemen.

Dit is de eerste aflevering van een driedelige serie over Anna Boleyn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.