+ Meer informatie

Koeienhoeder werd hoogleraar

Roelof ten Utlo gaf familieleden beurs voor theologiestudie in Erfurt

5 minuten leestijd

ZUIDWOLDE - Dit jaar is het vijf en een halve eeuw geleden dat een jonge koeienhoeder uit het Drentse Zuidwolde zijn dieren in de steek liet. Roelof ten Utlo trok samen met zijn vriend Arnoldus de Hovele (ten Heuvel) weg naar het Oosten. Hun geboortedorp lieten ze ver achter zich.

Hun voettocht deed hen belanden in Erfurt, waar ze aanklopten bij een klooster. Beiden werden ingeschreven als student aan de in 1392 gestichte universiteit van Erfurt. De voettocht van Roelof en Arnold leefde in Zuidwolde eeuwen later nog voort in een „erfgerucht", dat van generatie op generatie werd overgeleverd. Het was de Hoogeveense auteur Jan van der Veen Azn., die in de vorige eeuw, rond 1870, de overlevering optekende.

Roelof ten Utlo zou op jeugdige leeftijd van koeienjongen al schaapherder zijn geworden. Dit werk bracht mee dat hij veel tijd had om na te denken. Door gebrek aan hulpmiddelen kwam Roelof al gauw aan de grenzen van zijn kennis.

„Eene diepe neerslagtigheid overviel hem", schrijft Jan van der Veen. „In zijn heeten dorst naar kennis geleek hij den armen gevangene, die zich niet verder kan bewegen, dan zijn keten reikt. Een inwendig vuur dreigde hem te verteren bij de gedachte, wie hij was en wat hij zou kunnen worden, indien hij een bekwamen gids had op den weg der kennis en wetenschap".

Grote, stille heide

Hij dwaalde met zijn kudde over de onafzienbare heide waarop later Hoogeveen zou verrijzen. Om te weten wat hij moest doen om meer te kunnen leren, draaide hij zijn grote flaphoed met kracht rond op de herdersstaf. Toen de punt van de hoed naar het oosten wees, ging hij de volgende dag op weg: een lange voettocht in oostelijke richting. Zo kwam hij binnen de muren van Erfurt, waar hij als eerste een monnik ontmoette die prior was het het benedictijner klooster. Deze prior sprak hem aan en hoorde over zijn vurig verlangen om meer te weten te komen. Roelof volgde de prior en de kloosterdeuren vielen achter hem dicht.

Volgens een andere overlevering zou Roelof door zijn ouders te vondeling zijn gelegd. Dat gebeurde in het „uiterste loo", het „uutlo", het bos aan de rand van het kerspel dat later Nolde zou heten. Hij werd daar door een menslievende boer opgenomen en droeg voortaan de naam Roelof ten Utlo. Deze boer liet hem werken als schaapherder. In plaats daarvan wilde Roelof liever zijn geluk elders beproeven. In Hefnnover werd hij toen door een aanzienlijk heer in dienst genomen. Deze liet hem aan de hogeschool studeren.

Studiebeurs

Dat zijn plaatsgenoot Arnoldus de Hovele met hem meetrok naar Erfurt, is in de overlevering niet bewaard gebleven. Dat weten we uit de bewaard gebleven studentenregisters van de universiteit van Erfurt. Op 3 november 1441 zijn de beide jongens geschiedenis verder. Maar Roelof ten Utlo zien we negentien jaar later, in 1460, vermeld als hoogleraar van de universiteit in Erfurt en zelfs als rector. Hij werd een bekend jurist en was waarschijnlijk ook theoloog. Volgens de overlevering zou hij zelfs nog enige tijd pastoor geweest zijn in Zuidwolde. In de stukken is daarvan geen bevestiging te vinden.

Aan het eind van zijn leven, toen hij een rijk man was geworden, stelde hij een stipendium of prebende in. Dat was een studiebeurs, waarvan de opleiding van begaafde jongens uit Zuidwolde en later uit heel Drenthe tot theoloog in Erfurt kon worden betaald. De pastoor van Zuidwolde zou het recht hebben om deze beurs toe te kennen. Daarbij hadden leden van de familie Ten Utlo voorrang.

Minstens tien

Uit de leeriingenregisters tot 1600 blijkt dat minstens tien jongens met de naam Utlo of Ten Utlo, allen afkomstig uit Drenthe, van deze beurs gebruik hebben gemaakt. Hoeveel familieleden er waren die een andere naam droegen en ook op deze beurs omgeving van wie dit wel bekend is, waren: lohannes Gerhardi Utlo de Runen, 1495; Johannes Utloe de Zutwoldia, 1519; Joannes Utia, ex Drenthia ex Geldria, 1529; Joannes Utla de Deberenn (Diever?), 1538; Henricus Utlo ex Duerrest (Avereest?), 1543; Arnoldus Utlaw ex Frisia, 1552; Joannes Utlo, Göttingensis, 1556; Eberhardus Utlo Svollensis (Zwolle), 1558; Gisselerus Utlo de Göttingen, 1570; Gerhardus ab Utlo, 1607.

Gerhardus ab Utlo is vermoedelijk de laatste geweest die als toekomstig pastoor van de studiebeurs gebruik heeft gemaakt. Zijn vader was Jacobus van Utlo, die tot 1594 priester was in Nijeveen en daarna in Gasselte. Zoon Gerhardus was door zijn priesterlijke vader „buiten huwelijk verwekt". Priester is hij nooit meer geworden, omdat Drenthe in 1600 van de ene op de andere dag van rooms-kathoüek overschakelde op de gereformeerde leer, zoals door stadhouder Willem Lodewijk was verordonneerd.

Predikant en priester

Voor Drenthe was een dergelijke studieleen heel bijzonder. Uit Friese stukken blijkt dat het Ten Utlo-leen niet alleen is gebruikt voor studie aan de universiteit van Erfurt. Jacobus en Johannes Stonebrink studeerden theologie in Franeker en werden later predikant, respectievelijk in Tjummarum en Sint Jacobi Parochie. Zij stamden af van Timan Stonebrink, wiens moeder een Ten Utlo was, afkomstig uit Zuidwolde. Deze Timan had ook op de Ten Utlo-beurs gestudeerd, evenals zijn beide zoons Johannes en Paulus. Paulus was priester in Engelum en werd daar in 1580 verdreven door de Hervor^ming.

Het is niet te veel gezegd als we stellen dat Roelof ten Utlo uit Zuidwolde zowel direct (als hoogleraar en misschien als pastoor) als indirect (via het Ten Utlo-stipendium) een grote invloed heeft gehad op het leven van velen in Drenthe en daarbuiten. Zeker als we de positie van de pastoor in het middeleeuwse kerspel in aanmerking nemen. Schrijver L. Huizing baseerde dit artikel op gegevens die hij zelf boven water wist te halen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.