+ Meer informatie

Het ontstaan van nieuwe woorden (1)

5 minuten leestijd

In de vorige afleveringen van deze rubriek hebben we enkele taalfouten besproken. Dat was naar aanleiding van vragen van lezers. Degenen die deze rubriek regelmatig lezen en ook de lezers die dat nu doen, herinneren wij eraan dat vragen met betrekking tot het gebruik van onze taal in al haar schakeringen welkom zijn. We hopen deze vragen naar ons beste weten te beantwoorden in een Grammaticale Grabbel.

Het is dan ook naar aanleiding van een vraag dat we deze keer een ander onderwerp aansnijden. Er is een lezer die wil weten „wanneer iets een nieuw woord is", zoals hij het uitdrukt. Wanneer hij 's avonds voor het naar bed gaan van zijn zoontje nog even met hem stoeit, noemt die zoon dat ,,murken". Hij zegt dan bijvoorbeeld: „Vader, wil je nog met mij murken?" Is ,,murken" nu op te vaten als een nieuw woord in het Nederlands? Je zou kunnen antwoorden: "Neen, want het woord komt niet voor in het beste woordenboek dat er van ons huidig Nederlands beslaat, nl. in Van Dale, Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, dat meestal kort aangeduid wordt als: de dikke Van Dale. Maar hoe goed dit woordenboek ook is, er zijn woorden die tot het Nederlands gerekend moeten worden en die Van Dale niet kent. Dat blijkt o.m. uit het regelmatig verschijnen van aanvullende woordenboeken, waarvan we b.v. kunnen noemen: Signalement van nieuwe woorden, door Dr. Riemer Reinsma, eerste druk van 1975. Dit boek bevat veel Nederlandse woorden die Van Dale niet heeft.

Twee voorwaarden

We zullen dus andere maatstaven aan moeten leggen om te bepalen of ,,murken" een nieuw Nederlands woord is of dat dit niet het geval is. We noemen twee belangrijke voorwaarden, waaraan voldaan moet worden wil een woord deel uitmaken van onze woordenschat. In de eerste plaats moet het taalbouwsel dat we als woord erkend willen zien, de eigenschappen vertonen die woorden in het algemeen hebben. Het moet aan bepaalde klankwetten voldoen en het moet behoren tot de tien woordsoorten. ,,Murken" is klankwettig mogelijk en het is duidelijk op te vatten als een werkwoord. Want het woord kan vervoegd worden, de zoon zegt ook weleens: ,,Gisteren hebben we fijn gemurkt" en ook: ,,Vader, murk je vanavond weer met me?" Dus op grond van deze eigenschappen is „murken" als een Nederlands woord aan te merken.

Een tweede voorwaarde waaraan ,,murken" moet voldoen om burgerrecht in de woordenschat van het Nederlands te krijgen, en die moeilijker te verwerkelijken is dan de eerste voorwaarde, heeft te maken met de verbreiding van het woord. In dit geval wordt, voor zover we weten, dit woord in één huisgezin gebruikt en het zal ieder duidelijk zijn dat dit onvoldoende is om tot de Nederlandse woordvoorraad gerekend te kunnen worden.

Met deze status zal het nooit in Van Dale of in een ander woordenboek opgenomen worden. De zoon zou moeite kunnen doen om het woord via kennissen en vrienden en familie een grotere gebruikerskring te bezorgen. Maar dat zal hem toch hoogstwaarschijnlijk niet lukken. Nieuwe woorden komen nu eenmaal niet in het Nederlands via een opzettelijk gebruik, althans dit gebeurt zeer zelden. Hoe moeilijk het invoeren van een nieuw woord in het Nederlands is, toont ook het volgende voorval.

We kennen een professor in de Nederlandse taalkunde die geprobeerd heeft een nieuw woord aan het Nederlands toe te voegen. Steeds wanneer hij zin had om te roken zei hij: ,,Ik ben rooks". En omdat hij een verwoed roker was, zei hij deze zin heel vaak.

Er waren twee gunstige omstandigheden die de kans van slagen van het experiment zouden hebben kunnen bevorderen. De keus van het woord was vrij gunstig; hij had ook kunnen zeggen: ,,Ik ben verk". Maar dan had niemand het begrepen. Nu hij zei: „Ik ben rooks", wist ieder wel direct wat hij bedoelde. Hel is immers mogelijk om in het Nederlands van een werkwoordstam, waaraan met een S toevoegt, een woord te maken dat de geneigdheid tot de handeling van het werkwoord uitdrukt: Zo zegt men van een kip die wil broeden, dat hij broeds is: Soortgelijke woorden zijn ook nog: loops, waaks, goedgeefs, goedlachs en hardleers.

Een andere gunstige omstandigheid was dat het hier een hoogleraar in de Nederlandse taalkunde betrof. In deze functie had hij een groot taalgezag en bovendien leidde hij leraren-Nederlands op die het woord weer op de scholen hadden kunnen verbreiden.

Maar ondanks deze gunstige omstandigheden is het de man niet gelukt om het woord ,,rooks" in de zin van: trek in roken hebben, ingevoerd te krijgen in het Nederlands. Ons is bekend dat enkele oud-studenten van hem het bij wijze van grap weleens zeggen, maar verder heeft het woord het niet gebracht. Na 20 jaar heeft de professor zijn pogingen dan ook gestaakt. Aardig om te vermelden is nog dat hij ons op college zei, dat hij het woord zou trachten ingeburgerd te krijgen, maar dat hij toen al twijfelde aan het resultaat.

Levende taal

Wie dit gelezen heeft, zal de vraag bij zichzelf voelen opkomen: ,,Hoe ontstaan nieuwe woorden dan eigenlijk?" Want het is duidelijk dat onze woordenschat zich steeds uitbreidt. Het Nederlands is immers een zogenaamde levende taal; dat houdt in dat er nieuwe woorden aan toegevoegd worden, maar ook dat er woorden uit onze taal verdwijnen. Wat dit laatste betreft kunnen we bijvoorbeeld noemen twee woorden voor man nl. ,,gom" en „weer", die als apart woord niet meer beslaan, maar wel in samenstellingen nog voorkomen. In het woord „bruidegom" treffen we het oude woord ,,gom" nog aan; dit ,,gom" is verwant met het Latijnse homo (mens) en met hel Franse homme (man). In het nog beslaande woord „weerwolf" zit het oude woord „weer" dat eveneens: man betekende. Dit woord vertoont verwantschap met het Latijnse vir (man) dat nog terug te vinden is in het uit het Frans overgenomen viriel in de zin van: manhaftig. In de herdruk van een woordenboek zullen een aantal verouderde woorden weggelaten worden, maar wat voor ons hier belangrijker is: de grootste drijfveer om een woordenboek te herdrukken is het feit dat er nieuwe woorden in zo'n herdruk opgenomen worden.

Over de vraag hoe zulke woorden ontstaan, hopen we de volgende keer te handelen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.