+ Meer informatie

Potgieters onbarmhartige kritiek

4 minuten leestijd

"De negentiende eeuw in Nederland is Potgieter. De Europeesche Romantiek in Nederland is Potgieter. En waar is de Europeesche dichter, die de Roman tiek zoo volledig en zoo eigenaardig heeft uitgesproken als hij?"

Deze lofspraak op de negentiende-eeuwse dichter en schrijver komt uit de pen van Albert Verwey, die een groot bewonderaar van Potgieter was en een boek over hem schreef. Hij roeide daarmee tegen de stroom op, want Potgieter werd door zijn tijdgenoten al moeilijk gevonden en na zijn dood werden zijn werken al nauwelijks meer gelezen...

Hoe kom ik op Potgieter? Doordat ik met veel genoegen het boekje las van Maartje Janse, "De geest van Jan Salie. Nederland in verval?" Het is het zeventiende deeltje in de prachtige serie "Verloren Verleden".

In de ogen van velen -ook van Potgieter- was de negentiende eeuw een periode van achteruitgang en verval. Dat had reeds ingezet in de pruikentijd, die volgde op de Gouden Eeuw, toen alles zoveel beter was. Dat is ook de boodschap die Potgieter in 1842 wilde brengen in zijn "Jan, Jannetje en hun jongste kind". Dat jongste kind is Jan Salie, "de patroon aller slaapmutsen." Hij is de dissonant in het gezin waartoe Janmaat, Jan Contant, Jan Crediet en Jan Compagnie behoren.

De allegorie was terstond voor ieder duidelijk: ons volk was na de Franse overheersing van alle energie beroofd, overal werkte de Jan-Saliegeest door. Het ontbrak ons volk ten enenmale aan visie op de toekomst. De oorzaak was dat men het verleden vergeten was, de Gouden Eeuw, de tijd van onze nationale kracht. Overigens werd die eeuw door Potgieter geïdealiseerd, toen was alles goud wat er blonk: de burgerstand, de kooplieden, het leger, de wetenschap, de kunst. En altijd weer riep Potgieter op tot terugkeer naar die tijd. Hij zong de lof van het voorgeslacht om een voorbeeld te geven aan het nageslacht. En als trouwe zoon van de Verlichting geloofde hij heilig dat verbetering en vooruitgang bereikbaar waren, mits de opvoeding en het onderwijs maar op peil waren...

Potgieter was dan ook zeer kritisch ten aanzien van zijn eigen tijd, en die kritiek weerspiegelt zich in al zijn werken. Vooral het literaire tijdschrift De Gids, dat hij in 1837 oprichtte, en waarvan Bakhuizen in 1838 mederedacteur werd, was gevreesd om de kritieken. Omdat het een blauwe omslag had, kreeg het de bijnaam "De Blauwe Beul". Wanneer we nú kennisnemen van de recensies, dan vinden we die bepaald mild. Maar kennelijk hadden de auteurs in die tijd langere tenen, of wij zijn gewend geraakt aan onbarmhartige kritiek...

Wat de auteur betreft, hij is in onze literatuur een begrip geworden. Potgieter, volgens Albert Verwey de negentiende eeuw in Nederland. Misschien wel de grootste van onze dichters ná Vondel.

Toch eigenlijk een zielige man. Hij was in 1808 geboren in Zwolle, uit een familie van vurige patriotten. Maar vader verspeelde door eigen schuld z'n complete vermogen en moeder leed daaronder. Als gevolg van voortdurende echtelijke conflicten werd de jonge Everhardus "uit huis geplaatst" en kwam hij onder de hoede van een tante. Later werd hij in Amsterdam een bekend makelaar en een gevierd letterkundige. Bleef z'n leven lang vrijgezel en woonde samen met zijn zuster tot zijn dood in 1875.

Hij was vrijzinnig-protestant, met een afkeer van mystiek en dogmatiek, maar uiterst verdraagzaam. Voor de bekeerde Jood Isaäc da Costa koesterde hij een grote bewondering en hij waardeerde de rooms-katholieke Alberdingk Thijm. Maar naar zijn ouders heeft hij nooit meer omgekeken.

We horen vandaag nog wel eens iets uit het literaire wereldje. De levenswijze van tal van dichters en schrijvers mag veelal geen daglicht zien. Maar de tijd van Potgieter ligt al een paar eeuwen achter ons. Toch dringen zich vragen op: Kán dat, kritiek hebben op iedereen, behalve op jezelf? En de verdraagzaamheid verkondigen zonder je eigen ouders te kunnen vergeven?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.