+ Meer informatie

Afrika hardhandig gedeeld

In 1914 werd continent vanuit Londen, Parijs, Lissabon, Madrid, Rome, Brussel of BerKjn bestuurd

9 minuten leestijd

Het grote werelddeel Afrika is eeuwenlang onbekend geweest. Terwijl vanuit Europa al vanaf de veertiende eeuw tochten werden ondernomen naar Amerika en Azië die resulteerden in grote Europese invloed in die werelddelen, bleef de aandacht voor Afrika tot ver in de negentiende eeuw gering. De belangstelling van de Europese staten voor het zwarte werelddeel ontstond vrij plotseling. Rond 1880 werden de eerste stap)en gezet die leidden tót de deing van dit continent. Een diepingrijpend proces. De Leidse hoogleraar dr. H. L. Wesseling schreef er een gedegen boek over. Van een streven naar duurzame invloed in Afrika was lange tijd geen sprake. Zo hier en daar aan de kust waren enkele nederzettingen gevestigd vanwaar contacten met inlanders gelegd werden. De slavenhandel veranderde aan dit gebrek aan belangstelling nauwelijks iets. De slaven werden opgehaald en daarmee was de kous af. Een uitzondering vormde Zuid-Afrika, waar in 1652 de Nederlanderjan van Riebeeck de grondVolgens dr. A. J. Verbrugh, van mei 1971 tot juni 1981 lid van de Tweede Kamer voor het GPV, stevenen de Europese landen af op een culturele integratie. Dit proces vormt naar zijn mening een bedreiging voor de Nederlandse levensstijl en de christelijke elementen die daarin nog aanwezig zijn. Verbrugh wil in een weg van culturele bewustwording en aandacht voor de Nederlandse taal christenen de bagage meegeven om in een verenigend Europa Nederlander te zijn en te blijven. Door P. R. Meinders Dr. Verbrugh, van huis uit scheikundige, zet zijn gedachten uiteen in het boekje "Nederlandse levensstijl en taal in het verenigende Europa". Dit boekje is uitgegeven als een publikatie van de Groen van Prinsterer-stichting, het wetenschapjelijk bureau van het Gereformeerd 'olitiek Verbond. De visie van de auteur is doordrenkt met de idee van de cultuuropdracht op basis van Genesis 2:15, die in het gedacntengoed van vrijgemaakt gereformeerden zo manifest naar voren treedt. Verbrugh is een principieel voorstander van het voluit participeren van de christen in het maatschappelijke leven. DR. H. L. WESSELING ...mensen en motieven... slag legde voor een permanente aanwezigheid van blanken.

Diplomatiek spel

Europa's belangstelling voor het zwarte continent kwam plotseling op. Gemiddeld werd per jaar een gebied van ongeveer een miljoen vierkante kilometer -ruim dertig keer zo groot als Nederland— onder gezag van Europese staten gesteld. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd Afrika vanuit Londen, Parijs, Lissabon, Madrid, Rome, Brussel of Berlijn bestuurd. Deze deling van Afrika is voor beide werelddelen een diepingrijpend proces geweest.

In de studie van dr. Wesseling heeft het jaartal 1898 de functie van een cesuur, een scheiding. Voor 1898 werd de koloniale politiek beschouwd als iets dat zich in feite afspeelde op een zijlijn van de grote politiek. Met name de Engelse politicus Lord Salisbury was een meester in het diplomatieke 'spel', dat tijdens de eerste fase van de deling zo overtuigend werd gespeeld.

Keerpunt Fashoda

In 1898 vond de Fashoda-crisis plaats. Deze gebeurtenis leidde bijna tot een oorlog tussen Engeland en Frankrijk. Wat was de aanleiding tot deze crisis? Vanaf 1880 dateerde de betrokkenheid van Engeland in Egypte, terwijl Frankrijk evenmin afkerig was van invloed in dat land. Maar Engeland slaagde er in 1882 in om het verzwakte en financieel totaal geruïneerde land te bezetten. Om te voorkomen dat Engeland zowel een noordzuid- als een oost-west-verbinding tot stand zou brengen, het zogenaamde kruis over Afrika, trok de Franse kapitein Marchand vanuit West-Afrika, door Kongo, naar het plaatsje Fashoda aan de bovenloop van de Nijl. Na een uitermate moeizame reis van ongeveer twee jaar bereikten Marchand en zijn kleine groep helpers Fashoda. De Franse vlag werd in de grond geplant en daarmee stelde de regering in Parijs Engeland voor een voldongen feit. De succesvolle Engelse generaal Kitchener rukte echter naar Fashoda op en na rijp beraad trokken de Fransen terug.

Engeland was heer en meester rond de Nijl, Frankrijk kreeg de vrije hand in Marokko. Het bleek dat na 1898 ontwikkelingen in Afrika doorwerkten in Europa; de koloniale politiek werd opgenomen in de grote Europese machtspoitiek, met name na de bemoeienis van Duitsland met het koloniale gebeuren.

Wreedheden

De strijd om Afrika werd met de nodige hardheid gevoerd. De Europeanen beschikten over superieure wapens, waartegen de massale legers van de inlanders, bewapend met pijl, boog, speer en schild, in het geheel niet opgewassen waren.

Ter illustratie: de Engelsen hadden in Soedan te maken met opstandige mahdisten, volgelingen van de islamiet Mohammed Ahmed, de mahdi genoemd. Deze werd gezien als de grote verlosser, die ook nog na zijn dood tot de verbeelding sprak. De mahdisten wilden een einde maken aan de overheersing door de vreemdelingen. Tijdens een gevecht tussen het Engelse leger en de horden mahdisten vielen er respectievelijk 48 en 11.000 doden!

Gruwelijk gewroken

Na deze slag werd door de Engelsen de doodskist van de reeds gestorven mahdi geopend en het hoofd van de romp gescheiden. De resten van het lichaam werden verbrand en het hoofd werd opgestuurd naar een neef van de legendarische Engelse generaal Gordon. Deze generaal was in 1885 gesneuveld in een eerdere strijd tegen de mahdisten. Ten bewijze van Gordons dood was hij onthoofd en zijn hoofd was de mahdistenleider getoond. Door het stoffelijk overschot van de mahdi te schenden, was Gordon gewroken. Het Voortrekkersmonument te Pretoria. In het hoek "Verdeel en Heers. De deling van Afrika, 1880-1914" wordt een bijzondere plaats ingeruimd voor Zuid-Afrika. Archieffoto RD

Aandacht voor taal kan christelijke identiteit niet redden

Vastlopen met een levensstijl
vinisme gevormde beschaving aandacht verdienen. Toch is het niet de culturele entourage die bepalend is voor het christelijk gehalte van een integrerend Europa. Het betoog van dr. Verbrugh concentreert zich eigenlijk volledig op een bijzaak. De kern van het probleem is de geesteloosheid van de christenheid. Ook het merendeel van hen die zich rekenen tot de gereformeerde gezindte leeft ver bij God vandaan, zo moet worden gevreesd. Daarom is Europa zo bedreigend. Dr. Verbrugh prijst in zijn boekje de Nederlandse taal aan als een krachtig middel waardoor het bewustzijn van de Nederlandse identiteit kan worden bevorderd. Hij is van mening dat de Nederlandse taal de levensstijl kan beschermen. Tot op zekere hoogte is dat waar. Een eigen taal is tenminste een samenbindende factor. Aan de andere kant is het twijfelachtig of de taal als middel krachtig genoeg is om een bepaalde levensstijl te waarborgen. Ook de godsdienst, de politieke cultuur, streekgewoonten en leefomstandigheden zijn factoren die, naast de taal, de levensstijl in hoge mate bepalen.

Dergelijke gruwelijke gebeurtenissen waren meer dan eens het gevolg van afspraken die regeringsleiders in Euro)a met elkaar maakten. Er werd gesproten over meren, stammen, bergen, rivieren en moerassen waarvan men in veel gevallen zelfs niet wist of ze wel bestonden.

Conferentie Berlijn

Een van de vergaderingen waar uitvoerig over Afrika gesproken werd, vond plaats in Berlijn in 1884/1885. Deze internationale conferentie onder leiding van Duitsland is de geschiedenis ingegaan als de bijeenkomst waarop Afrika gedeeld werd onder de Europese anden. Prof. Wesseling geeft aan dat dit een misvatting is. In Berlijn zijn regels vastgesteld om de deling in goede banen te leiden. Humanistische plichten en internationaal recht waren gespreksonderwerpen. „Er heerste niet die geest van Bismarck, maar van Wilson, niet van Machiavelli, maar van Hugo de Groot", zo geeft Wesseling bondig de niet op machtspolitiek gebaseerde sfeer van de conferentie weer.

Werden er al afspraken gemaakt, dan betrof het alleen de kustgebieden. Overigens is het doel van de conferentie nietiiereikt. De race om zo veel mogelijk protectoraten en invloed werd onverminderd voortgezet.

Een bijzondere plaats in het 520 pagina's tellende boek wordt ingeruimd voor Zuid-Afrika. In het hoofdstuk "Boeren en Britten in Zuid-Afrika", het omvangrijkste van de zeven hoofdstukken, wordt het bewogen verloop van de gebeurtenissen vanaf de belangstelling van Engeland voor Zuid-Afrika tot en met de tweede Boerenoorlog beschreven. Paul Kruger, de bekende president van Transvaal, wordt geschilderd als een typische vertegenwoordiger van de Boerensamenleving: „Vroom, puriDr. Verbrugh draagt mogelijkheden aan om de christelijke elementen in de Nederlandse cultuur te bewaren en te exporteren. Foto RD holist met de levensstijl van een alcoholist in Londen? Kortom, de levensstijl laat zich niet uitsluitend geografisch en taalkundig bepalen.

Een moskee te Khartoem, in Soedan. De Engelsen hadden in dit land te maken met opstandige mahdisten, volgelingen van de islamiet Mohammed Ahmed. teins, stug, koppig, individualistisch, uitsluitend levend voor God en zijn gezin. Hij had weinig scholing genoten en bezat niet veel algemene ontwikkeling.(...) Hij bleef zijn leven lang trouw aan een sobere levensstijl. Als staatspresident reed hij in een koets met ruitergevolg naar zijn werk, maar zijn vrouw molk de koeien op het land bij de ambtswoning in Pretoria". De bekende veldslagen komen eveneens aan de orde.

De onderwerping van Zuid-Afrika kostte Engeland grote inspanning. Op het hoogtepunt van de oorlog hadden de Engelsen 500.000 soldaten in het veld, terwijl het Boerenleger 100.000 man telde. Tijdens deze grootste van de koloniale oorlogen kwamen ongeveer 22.000 Engelse soldaten om het leven; de Boeren verloren 7000 strijders en 3000 mensen kwamen om in concentratiekampen. De oorlog betekende een forse aanslag op de schatkist: 200.000.000 pond; 250 keer zoveel als de onderwerping van Soedan.

Lezenswaardig

De gebeurtenissen worden op zeer lezenswaardige wijze beschreven. Dr. Wesseling heeft er bewust naar gestreefd om te schrijven over de mensen en hun motieven. Hij verliest zich niet in ,'J allerlei vaktechnische beschouwingen, in het beschrijven van processen en structuren. Daar worden lezers juist door afgeschrikt. Het is een mooie gave om op wetenschappelijke wijze het verhaal van het verleden te kunnen beschrijven, waardoor een historisch verantwoorde beeldvorming ontstaat. Het besproken boek is daarvan een goed voorbeeld. N.a.v. "Verdeel en Heers. De deling van Afrika, 1880-1914", door dr. H. L. Wesseling; uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 1991; 520 blz.; prijs 59,50 gulden. meenschap met andere gelovigen ondanks taal- en stijlverschillen. Het is dus niet zozeer een theoretische Nederlandse levensstijl, als wel een praktisch en bevindelijk christelijk geloof dat de Nederlander toerust om als vreemdeling in een veranderend Europa te staan. Verbrugh gaat er misschien wat al te gemakkelijk vanuit dat de lezers van zijn boekje dit geloof reeds bezitten en eruit leven, want hij schenkt aan het wezen van de christelijke identiteit in zijn boekje nauwelijks aandacht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.