+ Meer informatie

Twentse bodem levert zout als water

Een in de keuken van de zoutindustrie

8 minuten leestijd

Het woordje zout is in ons taalgebruik niet weg te denken. Een groot aantal uitdrukkingen en zegswijzen getuigt daarvan. Je moet dit niet met een korreltje zout nemen. Heb je het ooit zo zout gegeten. We zijn een volk met zout in het bloed heeft en Nederland tot een zeevarende natie gemaakt heeft. Zout en brood maken de wangen rood.

Ook in de bijbel wordt zout veel genoemd, in letterlijke en figuurlijke zin. Leviticus 2:13: „En alle offerande uws spijsoffers zult gij met zout zouten, en het zout des verbonds van uw God van uw spijsoffer niet laten afblijven; met al uw offerande zult gij zout offeren". In Bergrede sprak Jezus (Mattheüs 5:13): „Gij zijt het zout der aarde; indien nu het zout smakeloos wordt, waarmede zal het gezouten worden? Het deugt nergens meer toe, dan om buiten geworpen, en van de mensen vertreden te worden".

Veel toepassingen

Het vaak voorkomen van het woordje zout in onze taal wijst erop dat dit mineraal (delfstof) een belangrijke plaats inneemt in het dagelijks leven. In (zeer) vroege tijden was dit al het geval. Dit komt onder meer tot uitdrukking in het volks(bij)geloof (zout als afweermiddel tegen heksen bijvoorbeeld) en in de volksgeneeskunde. Zout was in de Nederlandse handel in vroeger eeuwen erg belangrijk. Voor de opbouw van het menselijk lichaam is zout van grote waarde. Het wordt veel gebruikt als conserveringsmiddel voor allerlei voedingsmiddelen. Zout is ook een smaakmaker. We proeven de zoute smaak met het gehele tongoppervlak, maar vooral met de voorkant. Het zoutgehalte van het zeewater is zeer hoog, namelijk ongeveer 85 procent van alle opgeloste stoffen. Als al het opgeloste zout zou neerslaan, zou de aarde bedekt worden met een laag van 153 meter.

Behalve zout voor voor consumptie is er ook zout ter bestrijding van de gladheid op de wegen, terwijl in de industrie het mineraal voor circa 15.000 mogelijkheden gebruikt wordt. Er zijn diverse soorten zout. Het meest bekende is het keukenzout of natriumchloride, dat gescheiden kan worden in natrium en chloor. Ook deze produkten kunnen er verder uitgesplitst worden. Al die onderdelen fungeren dan weer als grondstof voor gebruiksprodukten. De zoutindustrie en de chemische industrie zijn nauw met elkaar verweven. Enkele voorbeelden van toepassingen zijn: was- en bleekmiddelen, glas, fotografie, fluoridering van drinkwater, zeep, insecticiden, verf, waterzuivering, papier, houtconservering, koelmiddel voor kernreactoren enzovoort. De onafzienbare rij van toepassingen van het zout leert ons dat dit mineraal niet uit ons leven weg te denken is. ledere huisvrouw weet waar het potje met zout staat, hoeveel doosjes, potjes, blikjes, busjes en dergelijke er ook in de opbergkasten staan opgesteld. Zout is iets gewoons, iets vanzelfsprekends. De winning en de verwerking van dit mineraal is evenwel niet zo gewoon. Daar komt wel wat bij kijken.

Oost-Nederland

Voornamelijk in het oosten van ons land treft men diep onder de grond zout aan. Hoe is dat daar terechtgekomen? De wetenschappers "weten" het "goed" te vertellen. Zo'n 200 miljoen jaar geleden (...) was er in een deel van Europa een grote binnenzee, de Zechsteinzee. Geleidelijk verdampte het zeewater en er ontstonden dikke lagen zout. Gesteentelagen bedekten het zout en dit zakte steeds dieper. Door latere overstromingen deed zich hetzelfde proces voor. Het daardoor ontstane Rötzout zit dichter aan de oppervlakte.

De aanwezigheid van zout in de Nederlandse bodem is bij toeval ontdekt. In 1886 wilde de eigenaar van het landgoed Twickel een waterleiding aanleggen voor zijn kasteel en de nabijgelegen plaats Delden in Twente. Het water dat tijdens de boring naar boven kwam bleek zouthoudend te zijn. Een (particuliere) proefboring bij Eibergen leverde zo goed als niets op. De Dienst voor Rijksopsporing van Delfstoffen kreeg later door diverse boringen inzicht in de aanwezigheid van zout in de Twentse bodem. Tot die tijd haalde men ruw steenzout bij onze oosterbuurman, dat hier door zoutzieders gezuiverd en verhandeld werd. Nadat in 1917 Duitsland een zware uitvoerbelasting op het ruwe zout ging heffen, werd door de Nederlandse regering een concessie verleend voor de zoutwinning. In 1918 werd de NV Koninklijke Nederlandsche Zout industrie (KNZ) opgericht. .Bij het plaatsje Boekefo bouwde men een fabriek. Boekelo lag aan de spoorlijn Enschede-Haaksbergen. Daardoor had men een goede afvoermogelijkheid voor het zout. Toen in 1937 het Twentekanaal werd opengesteld, ging ook de nieuwe fabriek bij Hengelo in bedrijf. Daar hadden proefboringen ook zout aangetoond. Per schip kon het zout nu in grote hoeveelheden goedkoper naar de afnemers worden vervoerd. Uit economisch oogpunt was het beter de zoutproduktie te concentreren in Hengelo. Het Boekelose bedrijf werd in 1952 stilgelegd en in 1958 afgebroken.

In 1951 werd in de provincie Groningen ook zout aangetroffen. In Delfzijl bouwde men een zout- en sodafabriek. De zoutbedrijven in Hengelo en Delfzijl produceren- ongeveer vier miljoen ton per jaar. De NV Koninklijke Nederlandsche Zoutindustrie bestaat niet meer. Door het samengaan van bedrijven en door naamsveranderingen is de situatie nu zo: Akzo Zout Chemie heeft zowel in binnen- als buitenland vestigingen; te zamen vormt men één van de zes divisies van het grote Akzo-concern.

Het divisie-hoofdkantoor van Akzo Zout Chemie staat in Hengelo. Onderweg er naar toe zien we her en der de hoge, zwartgeschilderde oude boorhuisjes staan, die karakteristiek zijn voor de omgeving. Een stukje industriële archeologie in het Hengelose zoutwinningsgebied. In de verte steken drie* hoge torens tegen de hemel af. Voor het hoofdkantoor staat een oude boorinstallatie, een stille getuige uit de begintijd van de Nederlandse zoutwinning. Op een bordje staat dat deze vanaf de oprichting van de KNZ in 1918 tot omstreeks 1950 gebruikt is voor het zogenaamde stootboren (met stoom). Hoe de huidige zoutwinning in z'n werk gaat, vertelt de heer F. Stoute ons. Hij is werkzaam bij de afdeling Public Relations.

Zoutberg

Voordat we het terrein opgaan, vertelt Stoute iets over wat er in het veld gebeurt. Met mobiele boorinstallaties worden op een bepaalde plek in het winningsgebied boringen verricht, steeds drie na elkaar. Enige tijd geleden was de 300e boring een feit, waarbij door de medewerkers even werd stilgestaan, letterlijk en figuurlijk. Tijdens het boren gaan enkele buizen de grond in. De steenzoutlaag ligt op ongeveer een diepte van 300 tot 400 meter onder het maaiveld. Het principe yan de winning is in de loop der jaren onveranderd gebleven. Door de ene buis wordt water ingelaten, dat het zout oplost. Via een andere buis gaat de gevormde pekel (zout en water) naar boven. Via buizen gaat dit naar het bedrijf.

De aangevoerde pekel moet eerst gezuiverd worden van allerlei verontreinigingen voordat het naar de eigenlijke zoutfabriek gaat. In een grote ruimte staan aan weerszijden acht indampinstallaties, die ongeveer 20 meter hoog zijn en een doorsnede hebben van 7 a 8 meter. Het zout, dat uit de pekel is gehaald na verhitting door stoom, is nog een beetje vochtig. Met behulp van centrifuges wordt het zout zo goed als droog afgeleverd. In een grote controle-kamer wordt het gehele proces in het bedrijf in de gaten gehouden. De transportbanden met het zout gaan naar een grote houten hal, waar een hoge berg zout ligt. Dit is de bekende industrie- en wegenzoutopslagplaats. Er kan daar 60.000 ton zout worden opgeslagen.

Consumptiezout

In een andere grote hal wordt het consumptiezout verwerkt. Dit onderdeel van Akzo Zout Chemie is lang niet zo groot als die van het industriezout. Lange, automatische vulmachines zorgen ervoor dat de verpakkingen gevuld worden met zout. De plastic, papieren en kartonnen omhulsels zijn voorzien van opschriften in verschillende talen. De produkten vinden straks hun weg in tal van landen. In het magazijn staan onder andere witte, blauwe en rode likstenen voor het vee. Ook deze zoutblokken, aangevuld met andere voor de dieren gezonde elementen, zullen weldra hun weg vervolgen. Buiten staan veel pallets met produkten te wachten op verder transport. De heer Stoute wijst ons op een hoog gebouw, waar elektriciteit wordt opgewekt. De stroom gaat naar de elektrolysè-afdeling. Akzo Zout Chemie heeft namelijk ook een omvangrijke, op zout gebaseerde chemische industrie.

In de elektrolysè-afdeling wordt de pekel door lange bakken (elektrolysecellen) gevoerd. Met behulp van gelijkstroom wordt het zout (natriumchloride- NaCl) gesplitst in natrium en chloor. Na andere scheikundige wegen bewandeld te hebben, dienen deze stoffen als basis voor vele toepassingen. Tijdens onze ronde door het complex wordt ook een bezoek gebracht aan het ,,zoutmuseum". In het nu één jaar bestaande ,,zoutmuseum" staan veel grondmonsters opgesteld, waarmee de verschillende aardlagen aangetoond kunnen worden. Verder zijn er foto's, tekeningen, kaarten, zoutsteenvondsten enzovoort. Naar wordt gehoopt zal dit initiatief van de Afdeling Delfstoffen uitmonden in een echt Zoutmuseum, waarin ook allerlei zoutwinningsapparaten opgesteld kunnen worden. Het „zoutmuseum" is voor iedereen toegankelijk, echter alleen op afspraak.

Boorinstallatie

Bij Akzo Zout Chemie werken zo'n 1000 mensen. Enkele van hen zien we in het veld aan het werk. Aan de kant van een weg in de gemeente Enschede zijn enkele mannen druk in de weer met het boren. De chef-boormeester houdt een oogje in het zeil. Hier vindt de 300e boring plaats. De eerste van de drie boringen is reeds achter de rug. In ploegendienst wordt continu aan de boring gewerkt. Op het werkterrein liggen veel buizen opgeslagen, die later allemaal onder de grond zullen verdwijnen.

Niet meer in gebruik zijnde boorgaten worden afgesloten. Daarboven plaatst men dan een Saksisch schuurtje. Dit huisje met groengekleurd dak, valt veel minder in het landschap op dan het nogal hoge boorhuisje van vroeger. Drie kleine boorhuisjes achter elkaar langs een weg: ook dit is karakteristiek voor het zoutwinningsgebied rondom Hengelo.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.