+ Meer informatie

Waar eens golven stoeiden, ankeren de jets

8 minuten leestijd

Wie via de Rijksweg 4 de Haarlemr miemneer doorkruist, zal er wel niet bij nadenken dat de ruim 18.000 ha grote Haarlemmermeerpoidier voor het jaar 1840 een grote watervlakte was welke reikte van -voor de poorten van Amsterdam tot aan de weg - Oegstgeest—Sasseniheim. Waar nu hei autoverkeer zich met grote snelheid verplaatst en 's werelds grootste luchtreuzen het luchtruim kiezen, was eens de scheepvaart de enige verkeersmogeHjlcheid.

Het Haarlemmermeer was ontstaan uit de geleidelijke samenvoeging van een aantal grote en kleine plassen: het Kagermeer, het Leidsemeer, het Haarlemm^ermeer, het Spieringmeer en het Oude Meer.

Wanneer de najaars- en winter• stormen losbraken, werden de steden Amsterdam en loeiden voortdurend door het opgejaagde water bedreigd. In het midden van de zeventiende eeuw was het meer al bijna 15.000 hectare groot. In november 1836 stond het wat'er van het Haarlemmermeer -tot aan de poorten van Amsterdam, naidat er 40O0 ha land was ondergelopen. Toen rondom de Kerstdagen van dat jaar nog eens enkele duizenden ha land aan de „verslindende •wolf' ten prooi vielen, was de maat vol. Het meer -was zo groot gewordei dat de schepen bij stormweer beschutting moesten zoeken in een „schiip-hol", op dezelfde plaats waar nu onze nationale luchthaven Schiphol is gelegen.

Er was bijna tweehonderd jaar lang gedebatteerd of het meer al of niet zou moeten worden drooggelegd. Tijdens de Kamerdebatten sloeg^ de •voor- en tegenstanders elkaar met argumenten om de oren, die weind-g verschalen met de thans 'gebruikelijke, wan-neer het gaat om grote werken.

Er waren Kamerleden die geen enkel nut zagen in de droogmaklng. Zij wezen op het feit dat honderden vissers brodeloos gemaakt zouden •worden en dat de scheepvaairt er alleen maar schade van zou ondervinden, dat het allemaal veel te duur zou worden en dat er vast geen gegadigden zouden zijn om de 18.000 ha grond te pachten of te kopen. De •voorstanders wezen op het algemeen beJang, op de noodzaak om nieuw bouwland te winnen en op het feit dat het werk, wanneer dat later toch nodig zou blijken, dan veel duurder zou zijn.

WETSONTWERP

op 7 augustus 1837 instaill'eerde Koning Willem I een commissie, die de opdracht kreeg voor 1 novemtoen: van dat jaar een ontwerp met begroting in te dd-eneru Op 28 februari 1938 werd er een wetsontwerp ingediend en de kosten van de drooglegging werden op acht miljoen gulden geraamd.

Tot een directe beslissing kwam het niet omdat dit wetsontwerp was gekoppeld aan een plan tot aanieg van enkele spooiüijnen en daar voelde de Tweedie Kamer niets voor. In maart 1839 kwam het plan opnieuw in discussie en toen •werd het aanvaard. Het heeft cv^iwel nog tot 1840 geLinfcs zoals het eens was, rechts een gedeelte van het Schiphol-platform. duurd -voordat aan het eigenlijke werk kon worden- begonnen.

EERSTE SPADE

Ter hoogte van HiUegom werd op 5 mei van dat jaar met het graven van de ringvaart begonnen en tegelijkertijd werd met de aldus gewonnen grond de Ringdijk opgeworpen. Vijf jaar later was de dijk klaar en op 4 augustus 1852 stond in de Nederlandse Staatscourant dit bericht: „In de afgelopen maand juli is het Haarlemmermeer door de weriking der m-aahtnes en de gunstige weersomstandigheid van het nog overgebleiven water ontlast en alzo drooggeworden". Nederland had er 18.000 hectare grond bij. Het werk had veertien miljoen gulden gekoist.

Leeghwaters plan om het Haarlemmermeer met honderdzestig molens leeg te maken. Is nooit uitgevoerd. Het uitgestrekte poldergebied tussen Amsterdam, Haarlem en Leiden zou er een horizon van molenwieken bij gekregen hebben, maar het zou op den duur toch ook wel een dure grap -ge-worden zijn, omdat 160 molenaars nu eenmaal meer verdienen dan de drie maoWnisten van de drie stoomgemalen waarmee het karwei ds igeldaard.

STOOMGEMALEN
Deze drie gemalen, die in 1848 en 1849 in werking traden, kregen de passende n^nen: Leeghwater, Lijnden en Cruquius. Dat één van de pompen de naam Leeghwater kreeg, is niet zo verwonderlijk. De Lijnden kwam aan zijn naam vanwege het feit dat baron Van Lijoden in 1822 een verhandeling geschreven had over de drooglegging. En de Cruquius kreeg zijn naam omdat deze landmeter met anderen reeds in 1742 een ontwerp indiende tot droogmaklng van het meer.

Nederlandse en Engelse ontwerpers en fabrikanten hebben bij deze gemalen nieuwe en gedurfde constructies toegepast. Toen, maar ook later kon men vaststellen dat in de geschledends van de stoammachine een belangrijke vooruitgang was geboekt.

Van deze drie gemalen werken de Lijnden en de Leeghwater nog steeds, ofschoon de stoommachines allang zijn vervangen door modernere apparatuur. Zij konden samen het werk -verder aan, zodat de Cruquius in 19?3 bulten gebruik -werd gesteld.

MUSEUM

Het Kondnldijk Instituut van Ingenieurs heeft de Cruquius voor afbraak kunnen behoeden. De Cruquius, gelegen midden in heb groene polderland aan de Ringdijk buiten Heemstede, tegenover de mond van het Spaame aan de grote weg door de polder (of beter door het voormalige

Het kasteelachtige stoom.gemaal „De Cruquius", thans museum. meer) naar Hoofddorp, Meef ais een historiscfa-technlsch monument bewaard, als een museum van de strijd tegen het water.

De machine, verbonden met een krans van pompen door middel van machtige balansen die uit het gebouw steken, is thans 125 jaar oud. Respect voor wat oud is zonder meer hoeve a we niet te hebben, maar respect voor het grootse en nu -bijna totaal vergeten en als vanzelfspreke-nd aan•waarde werk mogen we wel hebben. Daarom met enig ontzag naar de Cruquius, om dit -vreemde kasteelacbtige gebouw te bekijken en om ei binnen te gaan. De machine met het glanzende koper en het blanke metaal maakte dat er geen meer meer te -vinden is in de driehoek Amsterdam - Haarlem - Leiden. Deze en andere machines maakten dat er nieuw land, nieuwe wegen en zelfs een vliegveld kwamen in een gebied -van de „verslindende wolf". Van de strijd tegen het water vertelt deze Cruquius, eens een stoomgemaal, nu een museum dat van 9 tot 17 uur te bezichtigen is.

Wie de oude oorspronkelijk in Engeland gefabriceerde stoommachine in de ronde machinehal met daaromheen de 8 zuigerpompen, wU bekijken, krijgt daar de gelegenheid. Alles is er -nog, ook al zijn de pomipen tot zwijgen gebracht.

De maquette van Nederland bij stormvloed, modellen van windmolens en stoomwerktuigen, oude machines, kaarten en tekeningen laten zien hoe het lage land dat op de zee ontworsteld is, door dijken wordt beschermd en met gem-alen wordt drooggehouden.

Het Cruquiusgemaal is 84 jaar in gebruik geweest en wel van 1849 tot 1933. Het gemaal had een waterverplaatsing van 325 kubieke meter per minuut.

POLDERJONGENS

Het is opmerkelijk dat van Staatswege zo weinig -werd gedaan om de drooggevallen grond snel in cultuur te brengen. Er werden wel de nodige vaarten en tochten gegraven, mair eigenlijk hield de overheldsibemoeling daarmee op. Men liet het aan particulier initiatief over, maar wie had er zan in om in een woestenij, die de Staat had achtergelaten iets te beginnen? Evenwel werden er tussen 1853 en 1855 de afzonderlijke percelen waarin de poMier was verdeeld, aan de mian gebracht en de opbrengst was ruim 8 miljoen gulden. De natuur had edhter haar werk gedaan en 'hier en daar leek de polder wel een oerwoud van soms manshoog opgeschoten griendhout.

De poiderjongenis die deze modderpoel ontgoraden, waren de eerste jaren •vrijwel de enige bewoners, wonend onder barbaars primitieve omstandigheden. Zij verdronken hun ellende in de alcohol. Gaandeweg kwam er echter verbetering. Er kwamen -wegen en er werden dorpen gebouwd, -grote boerderijen verrezen en het land begon zijn vruchten af te werpen.

In 1917 -werd in de Haarlemmermeerpolder een mültair vliegveld aangelegd, dat in 1919 een burgerluchthaven werd, en uitgroeide tot -wat onze nationale luchthaven thans is. Op 17 mei 1920 landde op Schiphol het eerste verkeersvliegtuig dat een geregelde dienst vloog.

ZORGEN

De gemeente Haarlemmermeer, welke thans zo'n 60.000 inwoners telt, zit diep in de zorgen. De Haarlemmeianeer, een voornaam onderdeel van hiet groene hart van HoUainri, diredgt verloren te gaan. „Van dat groene hart Jig Ik nacfaten wakker", zegit de Haartenmermeeirse wethouder Houtsma; Amsterdam en Leiden drukken tegen de Haarlemmermeer aan, Haarlem wil in de Haarlemmermeer 5000 huizen bouwen. Schiphol wil uitbreiden met een containerhaven. Ite kans is groot dat de minasiter een gebied van de Haarlemmermeer als l-uchtihaiventerredn zal aanwijzen. Het gevaar bestaat dat de Haarlemmermeer het „verkeersplein van de Rands-tad" gaat worden met een achtbaansweg Amsterdam—Rotterdam, met een Rijksweg naar Haarlem en Den Haag, met een nieuwe Rijksweg 16 die dwaars door de polder loopt. Als klap op de -vuurpijl stelt de Rijksplanologische Commissie voor In het zuiden van de polder een stad van honderd- tot tweehonderdduizend in-woners te bouwen in de buurt van Abbenes.

Eén en ander een stormachtige ontwikkeling, die het oorspronkelijke karakter van de polder wel ernstig zal aantasten.

Op de grens van Noord- en ZuidHolland staat dit bord aan de ringvaart om, de Haarlemmermeer bij Beinsdorp.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.