+ Meer informatie

Nederlandse taalgebied kent drie vertalingen van de Thora

Heruitgave van Vredenburg-vertaling door Nederlands Israëlietisch kerkgenootschap

7 minuten leestijd

Met de door het Nederlands Israëlietisch Kerkgenootschap uitgegeven herdruk van de Thora, de Pentateuch, met vertaling en verklaring van wijlen rabbijn J. Vredenburg, heeft het toch betrekkelijk kleine Nederlandse taalgebied opnieuw laten zien dat het in het bezit is van een zeer gedegen pentateuch-vertaling. En dan doel ik op een vertaling welke die gebruiker behulpzaam is wie het wezenlijk interesseert hoe het jodendom met de bijbelteksten omgaat.

Aan het einde van de vorige eeuw formuleerde rabbijn Vredenburg zijn vertaalopdracht als volgt: „Ik meende mij niet tot een enkele vertaling te mogen beperken, maar in eene zoo beknopt mogelijke, maar toch de voornaamste vraagpunten behandelende verklaring alles te moeten bijvoegen, wat tot goed begrip van den tekst, van den samenhang en ook van de toepassing der gegeven voorschriften, als absoluut noodzakelijk moet worden beschouwd..." (Rabbijn J. Vredenburg in het "Voorbericht" van Joseph Lekach, de Pentateuch, opnieuw vertaald en verklaard in het Nederlands; uitgegeven in Elloel 5659/1899 door J. L. Joachimstal.)

Deze qua stijl en lengte inmiddels ietwat gedateerde volzin geeft duidelijk weer hoe rabbijn Vreden

O p I n I e
opinie uitspreken, de opim nen van.. . een gunstige npnie veranderen, hij zijn ven: volgens de algemem der redacne van G, Roos en W van Hengel burg zijn opdracht van vertaler heeft opgevat. Heel anders luidde de opdracht van het kerkgenootschap, inmiddels vele jaren later, aan dr. Jitschak Dasberg. Deze begint zijn taakomschrijving als volgt: „Reeds jaren wordt er gevraagd naar een makkelijk leesbare vertaling, in modem Nederlands... Er is gebrek aan een dergelijk gebruiksvoorwerp. En met opzet bezig ik dit woord, omdat in het joodse leven dit boek met zowel de hebreeuwse tekst als een goed leesbare vertaling een voorwerp is dat op velerlei manieren gebruikt wordt... De jongste vertalingen van joodse zijde stammen uit omstreeks 1900. Onnodig te zeggen dat deze taal, afgezien nog van de verouderde spelling, niet meer de taal van vandaag is".

Dr. Dasberg komt dan tot dat element dat zijn vertaling zo heel anders maakt dan die van zijn voorgangers: „Bovendien hebben de meeste vertalers woord voor woord vertaald en vaak hielden zij vast aan vertalingen van vroegere vertalers...".

Maimonides

Zijn verantwoording in het niet letterlijk vertalen, vindt hij terug in een citaat van Maimonides: „Het is onmogelijk ieder woord uit het oorspronkelijk werk door één woord in de andere taal weer te geven, evenmin kan men zich slaafs houden aan de volgorde der woorden en zinsdelen". (Maimonides in 1199 aan Samuel Ibn Tibbon, diens vertaler.) Ook citeert Dasberg de Talmoed: „Hij die een bijbelvers letterlijk, naar zijn uiterlijke vorm vertaalt, hij is een leugenaar" (Tosefta Megilla III, B. Kid 49a).

Dat er, vanwege deze twee toch wel heel uiteenlopende opdrachten, twee totaal andere vertalingen verschijnen, zal de lezer niet verbazen. Talloze plaatsen in de twee uitgaven illustreren dit dan ook. In Genesis 27, vers 4 geeft Izak opdracht aan Ezau om hem „smakelijke spijzen" te brengen. Smakelijke spijzen, althans volgens de Vredenburg. Ongetwijfeld is deze vertaling van het Hebreeuwse "Mate'amiem" gebaseerd op de stam van dit woord "ta'am", dat "smaak" betekent.

Dr. Dasberg reikt ons een vertaling van "Mate'amiem" aan die in eerste instantie erg f)opulair, misschien wel iets profaan aandoet, maar die vertalingstechnisch volledig tegemoet komt aan datgene wat Dasberg zich in zijn opdracht voor ogen heeft gehouden. De "smakelijke spijzen" heten in de Dasbergvertaling "een lekker hapje". Alhoewel de term "lekker" in relatie tot eten binnen de context van de Tenach eigenlijk niet te vinden is, blijkt het woord hier duidelijk op zijn plaats te zijn. Want ook in het moderne Hebreeuws staat het Nederlandse "lekker" duidelijk in relatie tot het Hebreeuwse "ta'am" (Woordenboek Nederlands-Hebreeuws Dr. Menachem Bolle, Jitschak Pimentel, uitgegeven 1984 bij A. J. G. Strengholt's Boeken, Naarden).

De interactie tussen "lekker" en "smaak" ligt eveneens in de Nederlandse taal vast. De betekenis van "lekker" is "aangenaam van smaak" (Nieuw Nederlands Woordenboek van Dale.)

Israël sterkt zich

Een minder duidelijk voorbeeld van onderscheid in vertaling vinden wij aan het einde van hetzelfde boek Genesis. In hoofdstuk 48, vers 2 wordt verteld dat Jozef zijn zieke vader Jacob (Israël) bezoekt. "Wajitchazeek Jisraèel" wordt door Rabbijn Vredenburg weergegeven met "Toen maakte Israël zich sterk en ging zitten op het bed". Dit "zich sterken" is gebaseerd op de Midrasj, die vertelt dat Israël zich sterkt om Jozef, die behalve zijn zoon ook nog eens de onderkoning van Egypte is, op een waardige wijze te ontvangen.

Dr. Dasberg beperkt zich hier tot een ietwat eenvoudiger uitleg door gebruik te maken van de in zijn verantwoording aangekondigde mogelijkheid om minder strak aan de letterlijke tekst vast te houden. Hij vertaalt met "hij spande zich in om in bed op te zitten". Een inspanning die menig zieke zich min of meer getroost om bezoek te ontvangen. De 'vrijheid' waar de vertaler zich hier van bedient blijkt overigens tevens uit het feit dat "zich inspannen" ook in het modem Hebreeuws iets anders is dan "zich sterken". Er bestaat geen relatie met de stam van het woord "chazak... sterk". Daarvoor wordt een ander woord gebmikt. "Hit ameets" betekent "zich inspannen" (Woordenboek Nederlands Hebreeuws door dr. Menachem Bolle, & Jitschak Pimentel, uitgegeven 1984 bij A. J. G. Strengholt's Boeken Naarden.)

Het Nederlands taalgebied is nog een bruikbare derde Thoravertaling rijk. Dat is "De Nederlandsche Vertaling van den Pentateuch, voorzien van een Nederlandsche verklarende vertaling van Rashie's Pentateuch-Commentaar" van de hand van Rabbijn A. S. Onderwijzer. Dit werk werd oorspronkelijk uitgegeven door uitgeverij Van Creveld in Amsterdam in het jaar 1895. In 1975 volgde, eveneens door het Nederlands-Israëlietisch Kerkgenootschap, een heruitgave. In zijn voorrede wijdt rabbijn Onderwijzer eerst enkele pagina's aan zijn vertahng van Rasjie, de verklaarder (rabbijn Salomon ben Izaak (1040-1105) is beroemd om zijn commentaar op de Pentateuch en overige boeken van de Tenach. Tevens heeft hij nagenoeg de gehele Talmoed van zijn commentaar voorzien). Daarna slechts enkele woorden over het vertaalwerk van de Pentateuch zelf:

„Of in hoeverre een nieuwe Nederlandsche Pentateuchvertaling in wetenschappelijk opzicht een vereischte was, zij aan anderen overgelaten. Wel zagen wij ons genoodzaakt, op tal van plaatsen van de bestaande af te wijken. Dat wij niet verzuimden, oudere en nieuwere vertalingen en commentaren bij de bewerking te raadplegen, behoeft wel geene vermelding. Zoo hebben wij hier ook getracht, de ware bedoeling van het bijbelwoord te vinden, en dit zoo getrouw mogelijk weer te geven...".

In zijn dankwoord brengt de heer Onderwijzer zijn erkentelijkheid tot uitdmkking aan de opperrabbijnen dr. J. H. Dunner, A. van Loen, T. Tal en L. Wagenaar. „Innige dank" wordt gebracht aan de „eerwaarde heeren J. Vredenburg en E. Asscher die als correctoren, respectievelijk van de vertalingen en van de Hebreeuwse teksten ons onschatbare diensten hebben bewezen". Tevens hebben deze laatste twee „door hunne opmerkingen getracht, ook de wetenschappelijke waarde van dit werk te verhoogen".

Uit deze dankbetuiging aan het adres van rabbijn Vredenburg blijkt diens laatste betrokkenheid bij de uitgave van de 'Onderwijzer'. En dat is een interessant gegeven. Vier jaar later komt namelijk de 'Vredenburg' uit.

En dan blijkt dat, ondanks het feit dat de twee vertalers nauw samen hebben gewerkt bij het bewerken van een van de vertalingen, er toch twee verschillende werken tot stand komen, waarin de Vredenburg met zijn vertaling nog wel eens afwijkt van de 'Onderwijzer'.

Als willekeurig voorbeeld verwijs ik naar Leviticus 19, vers 26: "... Lo tenachasjoe welo te'oneenoe. In de Dasberg vinden wij als vertaling: "... hecht geen bijgelovige waarde aan het kronkelen van slangen en de loop van de wolken". Alhoewel Een oude Thora-rol.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.