+ Meer informatie

Moskous afwijzing doet Baltische samenwerkingsverdrag 1934 herleven

Estland, Letland en Litouwen sluiten de rijen

5 minuten leestijd

MOSKOU — Welke weg de Baltische staten ook kiezen om zich los te maken van de Sowjet-Unie, steeds krijgen zij van Moskou nul op het rekest. Dit heeft hen nader tot elkaar gebracht. Daardoor wordt een samenwerkingsverdrag van 1934, dat voor de oorlog op een mislukking was uitgelopen, nu nieuw leven ingeblazen.

Afgelopen week hebben de drie Baltische staten op een historische top in Tallinn de rijen gesloten voor een volledig herstel van de staatkundige onafhankelijkheid. De presidenten Arnold Rüütel van Estland, Anatoüjs Gorboenovs van Letland en Vytautas Landsbergis van Litouwen besloten zondag hun diplomatieke inspanningen op elkaar af te stemmen en bij onderhandelingen met Moskou één lijn te trekken. Daarvoor hadden zij het Verdrag van Eenheid en Samenwerking van 1934 uit de motteballen gehaald, en de daaruit voortvloeiende Baltische Raad, voor de oorlog nog Baltische Entente geheten.


In de Raad nemen de presidenten, premiers en ministers van buitenlandse zaken van de drie Oostzeestaten zitting. Net zoals de Entente destijds de Baltische diplomatie in de Volkenbond moest coördineren, zo moet de Raad nu het lidmaatschap van de Baltische staten van de Verenigde Naties en deelname aan de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) bewerkstelligen.


Paradox


Paradoxaal genoeg was de Baltische Entente gedurende haar zesjarige bestaan niet bepaald een toonbeeld van eenheid. Na hun ontstaan na de Eerste Wereldoorlog waren de Baltische staten er niet in geslaagd tot een nauwere politieke samenwerking te komen. Pas in 1934 verenigden Estland, Letland en Litouwen zich in de Baltische Entente, onder druk van de opkomst van nazi-Duitsland en de -toenemende bedreiging van de Sowjet-Unie.


Ook al kwamen de Baltische staten steeds meer tussen deze twee vuren te liggen, dit vergrootte niet hun eensgezindheid. Estland was het meest benauwd voor een Sowjetaanval, terwijl Litouwen in een koude oorlog met Polen verwikkeld was om het door Polen bezette Vilnius. Opgefokt nationalisme en economische concurrentie vergrootten de verdeeldheid. Een „vriendschapscongres" van de Entente eindigde in 1937 zelfs met een hooglopende ruzie toen de deelnemers het niet eens konden worden over de datum van een gezamenlijke Baltische feestdag.


Sowjettroepen


Pas toen het te laat was, merkten de Baltische staten dat zij alle drie in hetzelfde bootje zaten, dat inmiddels door de Sowjet-Unie was geënterd. In september 1939 werden Estland, Letland en Litouwen gedwongen Sowjettroepen op hun grondgebied toe te laten.


Hierna kwamen de Baltische ministers van buitenlandse zaken nog twee keer bijeen voor hun halfjaarlijkse conferentie, ook al viel er weinig buitenlands beleid meer te coördineren nu het Balticum in de Sowjet-invloedssfeer was beland. Maar Stalin greep deze conferenties! aan als excuus om de Baltische staten definitief in te lijven: de Balten zouden er een militair komplot tegen de Sowjet-Unie hebben gesmeed...


Gemeenschappelijk


Na de oorlog bleef alleen de Sowjet-Unie als gemeenschappelijke vijand over, maar de Balten waren jarenlang niet in staat iets tegen haar te doen. Pas in 1987 kwamen zij voor het eerst gezamenlijk in verzet met vreedzame betogingen, die vorig jaar augustus tot een symbolisch hoogtepunt kwamen met de "Baltische weg", een menselijke keten van twee miljoen mensen die Tallinn, Riga en Vilnius verbond.


Ook op organisatorisch vlak maakten de Balten zich sterk. De Volksfronten, de motoren van het onafhankelijkheidsstreven in de drie landen, werken al geruime tijd samen in een gemeenschappelijke raad, terwijl in maart de vorming van een Baltische economische gemeenschap werd aangekondigd. Met de instelling van de Baltische Raad worden deze lijnen op staatsniveau voortgezet.


Dezelfde hoofdrichting


Daarmee zitten de Balten weer allen op hetzelfde spoor. Enkele weken geleden leken zij nog verschillende wegen te bewandelen om hun onafhankelijkheid te verwezenlijken. Litouwen verklaarde zich op 11 maart als eerste Sowjetrepubliek onafhankelijk van de Sowjet-Unie. Estland en Letland voelden minder voor een onbehouwen confrontatie met Moskou en kozen voor een geleidelijker, koers.


Letland riep op 4 mei een „voorlopige" onafhankelijkheid uit, die pas een paar jaar later in zou gaan na onderhandelingen met Moskou. Estland had op 30 maart een soortgelijk besluit aangenomen maar dan zonder onafhankelijkheidsverklaring. Die was overbodig, aangezien Lenin zelf in 1920 al het vrije Estland had erkend.


„Onze hoofdrichting blijft dezelfde, alleen kiezen we uiteenlopende middelen", zei de Estse premier Edgar Savisaar onlangs over deze tactische verschillen. „Dat is geen slechte zaak omdat Moskou een grote bureaucratie is. En een bureaucratisch apparaat kan er niet tegen als het met verschillende eisen en houdingen wordt geconfronteerd, dat maakt het voor hem alleen maar moeilijk".


Averechts effect


Maar uiteindelijk bleek dat, welke weg men ook bewandelde, het antwoord van Moskou steeds "njet" luidde. De Balten moesten eerst hun verklaringen weer inslikken, en daarna rustig de wet op de afscheiding van de Sowjet-Unie- afwachten.


Niet alleen bleef de „voorzichtige" koers zonder effect, de druk op Litouwen had een averechts effect op de Baltische buurlanden. De economische blokkade moest de Esten en Letten van het voorbeeld van de- Litouwers afhouden, maar bracht hen juist nader tot elkaar. Enerzijds omdat de Balten zich solidair verklaarden, maar bovenal omdat Estland en Letland indirect getroffen werden door de boycot tegen Litouwen.


De wederopstanding van de Baltische Raad betekent dat Gorbatsjov nu meer geprest wordt om met de Balten te praten. Estland en Letland hebben zich hier van meet af aan toe bereid verklaard, terwijl Litouwen het bemiddelingsaanbod van bondskanselier Kohl en de Franse president Mitterrand achter de hand heeft.


De Litouwse premier Kazimiera Prunskiene kan nu mede namens haar Baltische ambtgenoten spreken op haar omzwervingen langs de westerse regeringen. Die blijven huiverig om de Baltische onafhankelijkheid te erkennen en Gorbatsjovs positie te verzwakken. Ze zien het liefst dat, er een eind aan de impasse komt doordat Moskou en de Balten aan de onderhandelingstafel gaan zitten. Rüütel, Landsbergis en Gorbunovs maakten daar in Tallinn een begin mee door hun Sowjetcollega Gorbatsjov uit te nodigen om gevieren „de Baltische crisis op te lossen en hun volledige onafhankelijkheid te herstellen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.