+ Meer informatie

Stichting Voor en met Orgel

4 minuten leestijd

„Het stimuleren van het artistiek verantwoord gebruik van het kleine orgel en andere toetsinstrumenten....." is de doelstelling van de in 1972 in het leven geroepen Stichting Voor en met Orgel. Nederland is niet alleen rijk aan grote en beroemde orgels, maar meer nog aan talloze kleinere instrumenten. Bovendien staan ze in veel gevallen in historisch belangwekkende kerken en kerkjes, met dikwijls een goede akoestiek en vaak met overheidsgeld gerestaureerd.

Het is van groot cultureel belang dat deze instrumenten bespeeld worden. Niet alleen tijdens kerkdiensten, waarvoor ze primair bedoeld zijn, maar ook bij andere gelegenheden. Niet zelden kost het moeite, tijd, inspanning en doorzettingsvermogen om bestuurders en publiek ervan te doordringen dat het de moeite waard is om deze instrumenten te beluisteren.,Dat sensationele virtuozenprestaties ook hun schaduwzijden hebben. Dat de intimiteit van een kleine kerk vaak te verkiezen is boven de anonimiteit van een superhal. En dat „oude muziek" niet vervelend is als deze maar spiritueel vertolkt wordt, met musiceervreugde en kennis van zaken.

Project

Over deze kennis van zaken beschikt de Haarlemse organist en clavecinist Kees Rosenhart in ruime mate. Hij is de vaste bespeler van het uit 1808 daterende Friederichs-orgel van de Haarlemse Waalse of Begijnenkerk, en als zodanig nauw betrokken bij de organisatie van de jaarlijkse concertencycli die door de Stichting Voor en met Orgel in deze kerk georganiseerd worden. De dringend noodzakelijke restauratie van deze kerk was de aanleiding om de klank van het Friederichs-orgel vast te leggen. Daarvoor werd een aantal opnamen gemaakt. De eerste schijf werd een dermate groot succes dat er spoedig een tweede volgde. Dat werd een klavecimbelopname. Op de derde en vierde staan andere historische en muzikaal waardevolle orgels uit Haarlem en nabije omgeving: Van den Brink te Heemstede, Zeeman uit Spaarndam, een kabinetorgel van Pieter Muller en een vermoedelijk Künckel-orgel, dat zich in de oud-katholieke kerk te Haarlem bevindt. Aldus ontstond het project: „De historische orgels van Haariem". Het wachten is nu nog op een document van het Müller-orgel in de Oude Baaf. Vlak voordat het orgel werd ingepakt in verband met de kerkrestauratie, werden er nog snel even opnamen gemaakt.

Oosthuizen

Onlangs werd het project aangevuld met een belangrijk document, opgenomen op een van de oudste orgels van Europa, dat zich bevindt in het Noordhollandse plaatsje Oosthuizen. Dit instrument is wereldberoemd. Dat valt ook op te maken uit het gastenboek dat in de kerk ligt.

De precieze ouderdom van het instrument is niet bekend. Prof. dr. M. A. Vente noemt 1530 waarschijnlijk, en als de maker ervan Johan Franckens uit Koblenz, alias Jan van Covelen (1470-1532), een vermaard orgelmaker die zich in de eerste jaren van de 16e eeuw in Amsterdam vestigde. Orgels van zijn hand bevonden zich in Alkmaar, Delft, Franeker, Kampen, Maastricht, Utrecht en waarschijnlijk in Amsterdam, Haarlem, Hasselt, Hoorn en Zwolle.

Het jaartal 1521 moet zich in de windlade van het instrument bevonden hebben en dat zou aardig overeenkomen met de bouw van de huidige stenen kerk, die dateert van 1511/18. Een groot gedeelte van het binnenpijpwerk en het typisch gotische houtsnijwerk van de orgelkas doen vermoeden dat we hier met gedeelten van een veel ouder instrument te maken hebben. Vooral wanneer we bedenken dat in vroeger tijden materiaal als hout, metaal en steen schreeuwend duur was, in tegenstelling tot spotgoedkope arbeid, dan lijkt de vermelding van het jaartal 1414 in een uit het midden van de vorige eeuw stammende dispositieverzameling niet onmogelijk.

In tegenstelling tot de registermechaniek (de registers moeten ingeschoven worden in plaats van uitgetrokken) lijkt het klavier van wat jongere datum. Misschien uit dezelfde tijd stammend als de registers sesquialtera en bourdon 16', die kennelijk door opschuiving van oud pijpwerk werden samengesteld in de 17e of 18e eeuw. Dit orgel kan als een zeldzaam instrument worden aangemerkt. Het is, een volkomen gaaf bewaard instrument,' ongeschonden door de zucht naar „verbetering" of „vernieuwing" waaraan door de eeuwen heen zoveel instrumenten ten offer vielen. Met het feit dat Kees Rosenhart de karakteristieke klank van dit waardevolle instrument vastlegde, maakte hij de rijkdom van onze voorouders uit renaissance en reformatie voor een ieder toegankelijk. Ook daarin droeg de Stichting Voor en met Orgel een steentje bij.

Wie meer van en over die stichting wil weten schrijven naar: Stichting Voor en met Orgel, Postbus 311, 3740 AH Baarn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.