Bekijk het origineel

Voor Oud en Jong

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Voor Oud en Jong

6 minuten leestijd

CLXV.

De doorwerking van het naturalisme op onderwijsgebied. De , mens goed geboren. Loochening erfzonde. Nut van 't Algemeen. De eerste schoolwet.

Het diepe verval, dat zich in d© 18e eeuw onder meer op onderwijsgebied voordeed, vond zijn oorzaak in het verlaten van God en Zijn Woord en het in plaats van deze op de troon verheffen van de mens en de natuur. Vandaar dat deze eeuw de eeuw van het naturalisme kan worden genoemd. De aanhangers van deze geestelijke richting erkenden alleen de werkelijkheid van de natuurlijke wereld, van een bovennatuurlijke openbaring wilden zij niet weten. Bij dit naturalisme doen zich nog meer onderscheidene stromingen voor. Eén er van is het materialisme, een andere is het pantheïsme en een derde is het deïsme of rationalisme. Deze laatstgenoemde stroming belijdt nog wel het bestaan van een persoonlijk God, erkent de openbaring Gods in de natuur, in de geschiedenis en het innerlijk leven van de mens, maar zij verwerpt de mogelijkheid en de noodzakelijkheid van een bijzondere, bovennatuurlijke openbaring.

De grondlegger van dit naturalisme was duard Herbert, die in 1648 overleed. Eén van zijn meest bekende volgelingen was John Locke, die in 1704 stierf. Diens geschriften, alsmede die van verscheidenen zijner geestverwanten onder meer ook van Rousseau, die een boek over de opvoeding schreef, vonden in ons land grote ingang. Deze mannen gingen er van uit, dat de ziel van het pasgeboren kind een onbeschreven blad papier is. De erfzonde, dit wil zeggen: de erfschuld en de erfsmet, werd door hen alzo totaal geloochend.

Het is te begrijpen, dat, als men van een dergelijk vals beginsel uitgaat, er voor God en godsdienst bij het onderwijs geen plaats is. Hier te lande werd dit dan ook in de 18e eeuw door onderscheidene personen, die bij het onderwijs betrokken waren, voorgestaan. Eén van hen schreef bijvoorbeeld omstreeks 1763: Haast u niet met de kinderen de geopenbaarde godsdienst te leren kennen; verberg te dien einde de Bijbel zorgvuldig voor hen en duld niet, dat anderen hem doen kennen. Een zekere Van der Palm, een groot vereerder van de zo even genoemde Engelse deïstische wijsgeer Locke, wilde de kinderen nog wel doen onderwijzen in het bestaan van God en de onsterfelijkheid der ziel, maar verder wilde hij het godsdienstig onderwijs aan de kinderen niet doen gaan. Met anderen wilde Van der Palm de kinderen God eerst doen kennen uit Zijn werken, terwijl volgens hem de vorming van verstand en hart tot doel moest hebben het vormen van een nuttig en gelukkig mens. Wanneer er al godsdienstonderricht gegeven werd, behoorde dit naar het oordeel van de voorstanders van het naturalisme dus grotendeels te bestaan in het geven van lessen over deugd en zedelijkheid.

In dit verband willen wij ook de aandacht vestigen op de „Maatschappij tot Nut van 't Algemeen", welke in 1784 werd opgericht en die van dezelfde grondstelling uitging als hierboven weid vermeld. Deze maatschappij had zijn ontstaan te danken aan het initiatief van een doopsgezind predikant en kwam tot stand in samenwerking met predikanten en personen van verschillende kerkelijke richtingen. Naast dopersen waren er remonstranten, luthersen en weldra ook roomsen bij. Het ligt voor de hand, dat er van zulk een gemengd gezelschap geen hervorming van het onderwijs in de geest der Reformatie te verwachten ivas. Integendeel, men aanvaardde de grondstellingen van de reeds eerder geioemde Locke en Rousseau, zodat er ^•oor het geven van onderwijs overeenkomstig Gods Woord geen plaats was. Langzamerhand ging men dan ook al meer en meer een i-ichting uit, waarbij aan de stoffelijke belangen een hogere plaats in de opvoeding werd toegekend dan aan de eeuwige en geestelijke belangen.

Weldra begon men daartoe eerst de Katechismus op school ter zijde te stellen en later Gods Woord zelf. Was het voorheen de voornaamste taak der school geweest de kinderen vroeg te onderwijzen in de Heilige Schrift, om ze reeds vroeg in de wegen des Heeren te doen wandelen, opdat ze, oud geworden, die niet zouden verlaten, de mannen van het „Nut" achtten dit allemaal dwaasheid. Gods Woord werd door hen als een handboek van zedekunde beschouwd, het bevatte volgens hen een schat van voorbeelden op het gebied van deugdsbetrachting, waarbij inzonderheid het gedrag van Jezus navolgenswaardig werd geoordeeld. Over Hem werd dan ook gesproken als de , , grootste aller mensen", daarmede Zijn Godheid loochenend.

Op de openbare scholen konden deze nieuwe inzichten in de 18e eeuw nog niet zo spoedig in praktijk gebracht worden, omdat de hervormde kerk daar nog te grote invloed had, maar op de scholen, welke van de „Maatschappij tot Nut van 't Algemeen" en ook van partikulieren uitgingen, alsmede op de '.weekscholen, welke door de „Maatschappij" ia het laatst der 18e en het begin der 19e eeuw opgericht werden, werden ze volop in toepassing gebracht. De doorwerking der Franse revolutie hier te lande liet zich vanzelfsprekend ook op onderwijsgebied gelden. Nadat in 1795 de Bataafse republiek gevestigd was en in 1796 een nationale vergadering was bijeengekomen om een staatsregeling te ontwerpen, ontwaakte een nieuwe ijver voor de zaak van het onr dei-wijs.

In het plan voor deze regeling werd de eis gesteld, dat de regering zich het onderwijs der gehele natie zou aantrekken. Dientengevolge werd de vergadering een ontwerp ter regeling van het nationaal onderwijs aangeboden, waarbij een genoegzaam aantal scholen voor onderwijs in lezen, schrijven en rekenen werd gevraagd. Leerstellige godsdienst werd alzo geheel uitgesloten. Vooits werd er aangedrongen op bekwaamheid van de onderwijzer, op eenheid van schoolboeken, terwijl het oppertoezicht zou berusten bij een vijftal personen, elk op een traktement van drieduizend gulden.

Twee jaar later, in 1798, kwam de Staatsregeling der Bataafse republiek tot stand. Voor de nationale opvoeding werd een agent aangesteld, die merkwaardigerwijze ook met de geneeskundigeregeling en de vorming der zeden werd belast, op een jaarwedde van negenduizend gulden. Tot de taak van deze agent behoorde, volgens de hem verleende opdracht onder meer het opmaken van een lijst van te gebruiken boeken met verwijdering van godsdienstige leerstellingen.

De eerste benoemde agent was de Franoker hoogleraar van Kooten, die echter reeds na een jaar werd opgevolgd door de Leidse professor J. H. van der Palm, zoon van de hierboven genoemde Van der Palm. Door middel van deze prof. van der Palm kwam in 1801 de eerste schoolwet in ons land tot stand, een wet, die geheel in het teken stond van de geest van het naturalisme.

waartegen spreker geen bezwaar zou hebben.

Voorts vroeg spreker zich af wat te denken van de hulp inzake vrijetijdsbesteding. Als het ging om onze medemensen te helpen door de tijd op^ reis naar de eeuwigheid en hun te onderrichten over wat nodig is om rechtvaardig voor God te kimnen verschijnen, dan zou hij hiermede kunnen instemmen. De praktijk leert echter wel heel wat anders. Spr. wees op de zgn. Dorpshuizen, waar de jeugd de vrije tijd doorbrengt met sport en spel.

De heer Middelkoop wenste het hierbij te laten, doch niet dan na nog eens igewezen te hebben op de tijdsomstandigheden, ook op wat zich in 's lands vergaderzaal voordeed, en op de woorden der Heilige Schrift, dat vide God verlaat, smart op smart te vrezen heeft, maar dat daarentegen wie op Hem vertrouwt, zich met Zijn weldadigheden omringd ziet, alsmede op het Schriftwoord: „Vreest God en houdt Zijn geboden, want dat betaamt alle mensen".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 29 januari 1959

De Banier | 8 Pagina's

Voor Oud en Jong

Bekijk de hele uitgave van donderdag 29 januari 1959

De Banier | 8 Pagina's

PDF Bekijken