Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een eeuw Holland Amerika lijn

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een eeuw Holland Amerika lijn

ZIJ DIE DE ZEE BEVAREN

11 minuten leestijd

Dit voorjaar herdenkt een Rotterdamse rederij het heuglijke feit dat 100 jaar geleden (18 april 1873 om precies te zijn) de reeds twee jaar bestaande vennootschap Plate, Reuchlin en Co door een uitbreiding van de vloot van twee naar vier schepen, werd omgezet in de NV Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaartmaatschappij (NASM) de Holland-Amerika Lijn. Een maatschappij, die na 'n rumoerige en stormachtige oprichting niet alleen in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van 's werelds grootste havenstad, maar tevens haar indrukken heeft achtergelaten in 'n nieuw werelddeel: de Verenigde Staten van Amerika, waarheen en waarvan in de periode van een eeuw bijna vier miljoen passagiers werden vervoerd. Onder auspiciën van het Historisch Genootschap Roterodamum is medio april door Nijgh en Van Dtmar een boekwerk „Brug over den Oceaan" uitgegeven. Gepensioneerd manager van de Holland-Amerika Lijn voor Noord Amerika, de heer Alexis D. Wentholt (73) heeft de geschiedenis van een dynamische maatschappij, zoals de HAL toch is, zorgvuldig en correct weergegeven in een 369 pagina's tellend gedenkboek, waaraan de auteur tien jaar heeft gewerkt, terzijde gestaan door de bekende journalist Kees Borstlap.

DE AUTEUR

De heer A. D. Wentholt trad in 1920 in dienst van de HAL. Twee jaar later werd 'hij overgeplaatst naar het kantoor in Londen. In 1924 werd hij aangesteld als chef van het nieuwe havenkantoor te Southampton. Na in 1928 naar Boulognesur-Mer te zijn overgeplaatst werd de heer Wentholt in 1932 benoemd tot Pacific Coast Passenger Manager en in 1939 tot Assistent General Passenger Manager te New York. In april 1941 werd hij secretaris van de directie en begin 1944 Assistant General Manager te New York. Na de oorlog tot eind 1950 werd hij in verband met de afwikkeling van de oorlogszaken in Rotterdam gestationeerd. Van eind 1959-1960 is hij Manager van de HAL vaor de VS Canada en Mexico. In oktober 1960 werd de heer Wentholt gepensioneerd.


BRUG OVER DEN OCEAAN

Plannen

De schrijver gaat in „Brug over den Oceaan" verder terug in de geschiedenis dan 1871: Mj wijst op een voormalig Nederlands marine-officier G- M. Roentgen, die al vóór 1827 propaganda maakt voor een stoomvaartverbindinig op Amerika, maar geen kans zag zijn plannen te verwezenlijken, Pas telgen de jaren zeventig volgt een poging van de heren Mees en Plncoffs tot oprichting van de stoom^vaartdienst op Amerika vanuit Rotterdam, dat reeds jaren beleend staat om z'n vervoer van emigranten naar Amerika, echter wel per zeilschip.

Oprichting

Omstreeks 1870 is de stoomvaart geheel in handen van Engelse en Duitse redens; in ons land stagneert die bouw van stoomschepen, niet in het minst door kunstmatige bescherming van de zeilvaart. Maar op initiatief van enkele Rotterdamse zakenmensen en door artikelen van een oudkapitein Jansen en een jonge koopman Antoitte Plate wordt de publieke belangstelling voor een regelmatige lijndienst op de VS opgewekt. Ook broodnijd tussen de verschillende havensteden, Vlissingen, Dordrecht en vooral tussen Amsterdam en Rotterdam leidt in 1871 tot de oprichting van wat nu de Holland Ameiika Lijn is, nl. de oommianditaire vennootschap Plate, Reuchlin en Co. De opening van een directe verbinding voor Rotterdam naar zee houdt niet in laatste plaats verband met dit besluit. In 1872 wordt de door Pieter Galand ontwerper Nieuwe Waterweg voor „grote" stoomschepen opengesteld.

Eerste schepen

Twee schepen met een tonnenmaat van 1700 brt. worden in EngelMid besteld: de Rotterdam en Maas (later Maasdam geheten). Hoewel de eerste reizen naar het „nieuwe land" aan de verwachtingen voldoen, blijkt al spoedig, wU men aan die steeds toenemende vraag voldoen, dat de vloot met twee schepen moet wond^i uitgebreid. Daarvoor is meer kapitaal nodig en zodoende wordt de ondememinigsvorm gewijzigd in de NASM. Rotterdamse bankiers en de Groningse groot-indiustrieel W. A. Sdholten blijken vertrouwen in de naamloze vennootschap te hebben en steken grote bedragen in de onderneming. De eerste directeuiren werden de heren A. Plate en O. Reuchlin, terwijl de heer W. van der Hoeven tot president directeur wordt benoemd.

De ontwerper van de Nieuwe Waterweg P. Caland en een geldschieter de fabrikant W. A. Scholten worden geëerd door de NASM: de beide nieuwgebouwde schepen (2500 brt) worden naar de beide heren genoemd. Zo gebeurt het dat de Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaartmaatsohappij in 1874 vijf schepen op Amerika laat vairen, vier in eigsn exploitatie, en één — De Castor — in charter van de KNSM, een ooncurrerende maatschappij te Amsterdam.

Een crisis in de VS leidt na de goede start tot zware verliezen, maar langzamerhand herstelt de economie zich en in 1879 is opnieuw uitkering van dividend mogelijk. Ondertussen worden nog drie schepen aangekocht: die Schiedam, Amsterdam en Edam.

Amsterdam...

In 1882 leidt een ondiepte in de Nieuwe Waterweg bij Pemis en de dreigende concurrentie van de KNSM tot het besluit in het vervolg met de vier grotere schepen (waartoe ook reeds de Zaandam behoort) vanuit Amsterdam te opereren en met de vier kleinere vanuit Rotterdam. Het daaropvolgend jaar wordt met de KNSM overeen gekomen dat deze concunrent haar dienst op Amerika stop legt en de NASM verbindt zich voor tien jaar aan afvaarten vanuit Amsterdam.

De auteur vervolgt; dat de jonge rederij de daaropvolgende jaren met ernstige moeilijkheden te kampen krijgt. De concurrentie werd zwaarder en de NASM wordt geconfronteerd met ernstige scheepsrampen. Zes schepen gaan van 1882 tot 1889 verloren en er zijn veel mensenlevens te betreuren.

De directie is van mening dat verbreding van de basis de risico's van slechte jaren kan verminderen. In 1889 wordt een dienst op Argentinië geopend die zo succesrijk blijkt te "zijn, dat speciaal hiervoor de Diidam en Dubbeldam (bij Rotterdamse werven) worden besteld. Het geluk is maar van korten duur. In 1890 breekt in 't Zuidamerifcaanse land een revolutie uit èn worden de NASM-diensten erop stqpgelegd.

Van 1890 tot 1895 zijn de successoi wisEelvallig maar daarna kunnen de Dubbeldam en Didam worden verkocht en kan in Belfast 'n nieuw schip worden besteld, dat (de derde) Rotterdam gaat heten en 8200 brt. meet. Nog steeds wordt de maatschappij in het transatlantisohe emigrantenwerwoer een goed emplooi.

Cruises

Tegen het einde van de eeuw openen lioh nieuwe perspectieven voor het bedrijf, omdat o.a. de reislust bij de Ameriloanen begint te ontwaken. Door middel van excuirsiies, later nioemt men ze cruises, hoopt de maatschappij in een behoefte te voorzien. In 1896 wordt de naam Holland Amerika Lijn aan de statutaire naam toegevoegd. Het lading- en passagiersaanbod neemt weer toe. Oude schepen kunnen worden verkocht en nieuwe (de Statendam en Rijndam) worden beste'd. Het succes dat de Statendam oplevert aan het einde van de vorige eeuw leidt tot bestelling van twee zusteisohepen van de Rijndam en nog later, na opening van een dienst op Newport News, weer dïie schepen: de Am«teldyk, Sloterdyk en Soestdyk.

Laatste viermaster

Een machtsconcentratie leidt in 1901 tot het samengaan van de NASM met andere «ederijen, waarbij veel geld in handen van buitenlandse aandeelhouders terecht komt. anderzijds leidt het tot grote besparingen. In 1904 werd de Nieuw Amsterdam besteld 07.000 brt.) het grootste schip onder Ne«lerlandse vlag en de laatste viermaster van de rederij.

Als het schip in 1906 in de vaart is gekomen, volgt de beslissing voor de bouw van een passagiersschip van 24.149 brt. Dit «chip, dat de vierde Rotterdam zal worden, Icrtjgt bekendheid over al de zeven zeeën.

Het wordt het populairste en meest winstgevende schip van de HAL!

Ook wordt de activiteit in de vrachtkaart yitgebreid door overname van de Neptune Line met zes grote vrachtschepen. Nieuwe schepen o.m. de Statendam worden besteld. In 1912 treft de maatschappij een zwaar verUes wanneer haar directeur jhr. J. G. Reuohlin omkomt bij de ramp met de TitSndc.

Zo ongeveer gelijk met het uitbreken van de eerste wereldoorlog begint de Holland Amerika Lijn met de toeristenvaart, de eigenlijke cruises.

De eerste met de Rotterdam naar de Middellandse zee wordt een groot succes. Door de oorlog echter ontstaat een girote vraag naar passagiersaccommodatie en vrachtvervoer, zodat opnieuw schepen kunnen worden aangekocht. Wanneer echter de oorlog haar hoogtepunt bereikt, na afkondiging van de onbeperkte duikbotenoorlog, worden vele HAL-schepen getorpedeend of lopen op een mijn. Ondanks de geleden verliezen breidt de vloot in de oorlogsjaren uit van 19 tot 23 schepen. 

Opiegging

In het eerste vredesjaar worden nieuwe diensten geopend op New York, op de Gulf, Cuba en Mexico, Java en Brits Inddë. Voor een nieuwe lijn op Dantzig koopt de HAL de Warszawa. Doordat de passagiersschepen verouderd zijn en door het verlies van de Statendam worden nieuwe schepen besteld en wordt ter financiering een lening van 30 miljoen guldne aangegaan.

Hoewel in datzelfde jaar (1919) de eerste regelmatige cruises worden georganiseerd, moet men dit meer als een noodsprong zien om de (passagiers-)schep6n varende te houden. Voor de vrachtvloot is er nauwelijiks genoeg emplooi en een groot gedeelte moet daarom worden opgelegd.

De wereldcrisis van '29 laat ook de HAL niet ongemoeid. Het voortbestaan van de rederij wordt ernstig bedreigd en er wordt zelfs gesproken over fusionering met de Rotterdamse Lloyd en de Stoomvaart Maatschappij Nederland, Echter door, voortgaande beziudnigingen verbetert d«i situatie. De directie acht uitbreiding van de vloot van het grootste belang; dank zij een regeringsbijdrage kan in 1935 aan de RDM opdracht worden gegeven tot de bouw van het grootste passagierssohiip, ooit in Nederland gezien. In Rotterdam worden de vlaggen voor de Nieuw Amsterdam uitgestoken!

Door de dreiging van een oorlog worden de schepen naar Engelse havens gedirigeerd. Om wachttijden te voorlcom>en gaan de HAL-schepen alleen regeringsgoederen vervoeren. Eind 1939 wordt de oude Rotterdam venkocht en de Nieuw Amsterdam — in '38 in de vaart gekomen — gaat eerst nog cruises malten, maar wordt na enkele maanden opgelegd evenals de Statendam. De Binnendijk loopt op een mijn en zinkt, terwijl de Spaarndam minder dan drie weken daarna verloren gaat. In februari 1940, dus nog vóór ons land in oorlog is, wordt de Burgerdijk getorpedeerd.

Weer oorlog

Helemaal „in de brand" geraakte de Holland Amerika Lijn op 10 mei 1940 bij de langverwachte Duitse aanval. De Statendam, afgemeerd aan de Wilhelminakade gaat in vlammen op, evenals de Boschdijk, doch een brand op de Veendam kan worden geblust. Vele HAL-opvarenden lieten in de oorlog het leven: na de oorlog blijkt dat in totaal 264 personeelsleden het tijdelijke leven met het eeuwige hadden verwisseld. Zestien schepen doen in WO 2 actief mee in de geallieerde oorlogsvoering. Zes sche;pen gaan verloren. Toch blijkt de maatschappij er in mei 1945 in financieel opzicht goed voor te staan.

Herstel

Na de oorlog, 20 meldt ons het jubileumboek, wordt het herstel onmiddellijk ter hand genomen. De Nieuw Amsterdam en Veendam worden hersteld en de vrachtvloot met een twintigtal schepen uitgebreid. De HAL gaat de jaren vijftig met optimisme tegemoet.

Nadat financiering is verzekerd wordt op 14 december 1956 de kiel gelegd voor een nieuwe Rotterdam, die bijna twee jaren later door Koningin Juliana wordt te water gelaten.

In de jaren zestig treedt, door toenemende concurrentie van de luchtvaart, waarin de'HAL geen vaste voet aan de grond kon krijgen, een teruggang op in het Noordatlantische passagiersverkeer. Gelukkig kan de HAL haar vooraanstaande plaats in de toenemende cruisevaart handhaven.

Functie?

In 1984 wordt het duidelijk dat het vliegtuig de transportfunctie van het schip heeft overgenomen. Steeds meer wordt het accent verlegd naar de cruises. In 1969 wordt de Rotterdam aan het transatlantisoh verkeer onttrokken, in 1970 volgt de Statendam en een jaar later wordt de passagiersdienst op Amerika gestaakt. De zetel van het cruisebedrijf wordt naar New York verlegd.

Mede door de opkomst van het containervervoer weet de HAL zich in het vrachtvervoer te handhaven. De, inmiddels geheel door de HAL overgenomen Oranje Lijn wordt opgedoekt. De schepen worden verkocht.

Voor de vaart op de Amerikaanse havens worden aanvankelijk twee lichterschepen besteld. Wanneer een samenwerkingsverband met de Westduitse Hapag Lloyd AG kan worden bewerkstelligd, neemt deze rederij het bouwcontract van een der schepen over. De gecombineerde Nederlan-ds-Westduitse dienst wordt onderhouden onder de naam Combi Line.

Niet rooskleurig

De stijging der loonkosten leidt in 1970 tot het besluit het personeel op de passagiersschepen in de lagere rangen te vervangen door Indonesiërs. Volgens het jubileumboek wordt daarmede de dreiging van een volledige stopzetting van de cruisevaart opgeheven. Besloten wordt de Nieuw Amsterdam een grondige onderhoudsbeurt te geven en de Statendam tot cruiseschip te verbouwen. Bovendien wordt een schip voor cruises in de Indische wateren, de Prinsendam, besteld en de Volendam en Veendam van een Amerikaanse maatschappij overgenomen. Deze schepen zijn het die luister bijzetten aan de eeuwfeesten van de maatschappij. 

"Brug over den Oceaan", door A. D. Wentholt; uitgave Nygh en Van Ditmar, Rotterdam; prijs ƒ 27,50. 


Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 18 mei 1973

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Een eeuw Holland Amerika lijn

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 18 mei 1973

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken