Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Orgel maakte enorme ontwikkeling door

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Orgel maakte enorme ontwikkeling door

Laat zich 't orgel overal Bij het juichend vreugdgeschal. Tot des Heeren glorie, paren.

8 minuten leestijd

Er is wel geen instrument in het rijk der tonen rijker aan stemming en aan klankkleur en beter geschikt om luister bij te zetten aan de godsdienst-oefeningen dan het orgel in onze bedehuizen. Niet alleen zijn hoedanigheden,maar ook zijn afkomst en eerbiedwaardige ouderdom verdienen onze belangstelling. Want het orgel is, althans in zijn allerprimitiefste vormen, en zeker in zijn oorsprong zo oud als de mensheid.In Genesis 4 : 21 staat o.a.: „Jubal was de vader van allen die harpen en orgelen hanteerden". Ook in de Psalmen wordt het orgel genoemd tot lofprijzen van de Schepper aller dingen. Hierin mogen we een uiting zien van het scheppende verstand waarmede de menselijke geest begaafd is geworden.

De geschiedenis van het orgel is niet in enkele kolommen weer te geven, want het orgel maakte vanaf Jubal in alle onderdelen een enorme ontwikkeling door, die samenhangt met die van de muziek en de techniek. De geschiedenis van bet orgel is ook niet de geschiedenis van zo maar een muziekinstrument. De eerste orgels geleken natuurlijk niet op de orgels welke we thans kennen. Hel waren oorspronkelijk vrij primitieve organismen, bestaande uit een rij rechtstandig aangebrachte fluiten, die met zeer veel omslag door middel van blaasbalgen, van lucht werden voorzien. Vóór onze jaartelling hadden de Chinezen reeds instrumenten welke van vibrerende tongen voorzien en rechtstandig bevestigd waren op een uitgehold houtblok. Een soort grote mondorgel dus van bamboepijpen.

In het begin van onze jaartelling werd het orgel bij zwaardspelen gebruikt en diende dus voor vermaak. De Romeinen luisterden graag naar het waterorgel. In de derde eeuw voor Christus vond men het hydraulische orgel uit. Veel later kwam het bij de kerken in gebruik. Doch men weet niet precies wanneer dit is gebeurd. Elke bron geeft verschillende tijdperken en plaatsen aan. Zo meent men o.a., dat het eerste orgel in de vijfde eeuw werd gebouwd in de Dom te Aken. Aan de Byzantijnen komt de eer toe, de eerste Oosterse orgels te hebben vervolmaakt.In het jaar 757 kreeg Pepijn de Korfe, hofmeier van het Frankische Rijk en na 752 koning, van Keizer Constantijn Kopronymos een windorgel ten geschenke. Deze Pepijn legde in 754 door schenking van een gebied in Italië aan de paus, de grondslag van de kerkelijke staat.Later kreeg ook Karel de Grote (742-814) een orgel geschonken.

Harmonisch spel 
In de loop van de twaalfde eeuw werden orgels voorzien van een harmonisch spel en een toetsentafel. Het pedaal is waarschijnlijk een uitvinding van Louis von Valbecke (omstreeks 1300). Op het beroemde altaarstuk van de gebroeders Van Eyck in de St. Baafskathedraal te Gent, daterende uit 1432 en voorstellende het „Lams Gods", treffen we o.a. ook een schildering aan van „de musicerende engelen" waarop een laatmiddeleeuws positiefje staat afgebeeld. Reeds in de veertiende eeuw waren in de hoofdkerken in Nederland al positiefjes in gebruik. Na de registers volgen in de vijftiende en zestiende eeuw de pijpen in de gedekte pijpen. Successievelijk vindt men wind- en kegelladen uit en steeds ging de techniek voor de verdere ontwikkeling van het orgel voort. Vooral de toepassing van de electriciteit is voor de orgelbouwers van grote waarde geweest.

Het kerkorgel heeft een zodanige overwinning behaald in de strijd om het gebruik van muziekinstrumenten voor de kerkmuziek, dat het vrijwel alleenheerser is geworden, alhoewel: de middeleeuwse kerkvaders beschouwden het orgel aanvankelijk als een heidens instrument, want zonder slag of stoot heeft het orgel In de kerken zijn positie niet gekregen. In 1578 meende de onder leiding van Datheen gehouden synode, dat „orghelen, gelijck se voor een tijd gedulded waren, alsso met den eersten ende op 't aldervoegelijckste, moesten weggenomen worden".

Datheen

Datheen (1531-1588), eigenlijk P. van Bergen, maar om zijn geleerdheid Pierre d'Athène genoemd, was een Vlaams monnik die tot het Calvinisme was overgegaan. Hij was raadsman van de Prins van Oranje, leefde in Duitsland onder de naam van Petrus Montanus en gaf een berijmde vertaling van de Psalmen uit. Na de eeuwwisseling rijpten echter nieuwe inzichten, waarbij aan het orgelspel ter verfraaiing van de gemeentezang - het zingen van de moeilijke Psalmen van Datheen - een zekere waarde werd toegekend. Vooral na de nieuwe psalmberijming in 1773 werden vele nieuwe orgels gebouwd. Geleidelijk veranderde ook de tegenstand ten aanzien van het orgel. In onze eeuw is men van kindsbeen af gewend aan het orgel en men vindt het daarom heel gewoon: ons kerkgezang wordt ondersteund of geleid door orgelspel maar daarenboven leent het zich in het bijzonder voor niet-begeleidende muziek, namelijk voor zelfstandige orgelmuziek binnen de kerkdiensten. Juist het orgel is als geen andere geluidsbron in dienst van het christelijk geloof geworden.

Er zijn zeer oude ongels van grote kunsthistorische waarde. Het oudste bespeelbare orgel ter wereld bevindt zich in de oude kathedraal van Valeria, gelegen op één der bergtoppen in Sion, hoofdstad van het kanton Wallis in Zwitserland. Deze eerbiedwaardige kathedraal is gebouwd in de Romaanse- en vroeg Gotische stijl. Het daar aanwezige orgel is een uiterst kostbaar instrument. Van de acht registers zijn er enkele uit 1390 nl.: Octaaf 4', Superoctaaf 2' en Quintminor 1 1/3 Van de Mixtuur 1' bestaat eveneens een rij uit oude pijpen. Het andere gedeelte van het orgel is vervaardigd door Matthias Carlen uit Reckingen (Wallis), de grondlegger van een orgelbouwersdynastie.

In 1954 is het orgel gerestaureerd, waarbij men er voor heeft zorggedragen, dat het karakter en de klank van het orgel niet werden aangetast. Alle ornamenten, alsmede het fijne licht vergulde maaswerk over de pijpen zijn eveneens uit 1390. De waardevolle orgelluiken zijn in 1437 vervaardigd door Peter Maggenberg en fraai beschilderd. Het orgel is thans op een houten console geplaatst aan de kopwand van het middenschip der kerk.

Opnamen van het oudste gedeelte van dit orgel zijn vastgelegd op een grammofoonplaat. Een viertal muziekgedeelten werden gespeeld door de organist E. Power Biggs, een van Amerika's meest bekende concertorganisten. Men beluistert erin de zuivere schoonheid en het edele karakter van de echte orgeltoon weer te kennen. Het is de lichte en welluidende articulatie van orgels uit vroegere eeuwen, de tonen hebben een natuurlijke en innemende aanzet. De speeltechniek, het zenuwstelsel bij een orgel, is zo eenvoudig als het maar kan.

Ook Nederland heeft enkele zeer oude orgels. Zij bevinden zich in de kerken te Alkmaar en Oosthuizen, van beide wordt gezegd dat het, het „oudst bespeelbare orgel" in Nederland is. Het bijzondere van het orgel in Oosthuizen zou zijn, dat de originele pijpen nimmer vernieuwd zijn, hetgeen bij andere oude orgels wel het geval is geweest. De bronnen stemmen niet met elkaar overeen. Sommige deskundigen zeggen, dat het orgel in Oosthuizen „Europa's oudst bespeelbare orgel is, andere, dat het misschien" wel het oudste orgel ter wereld is, gelet op het bovenstaande van het orgel in Sion zou dit niet mogelijk kunnen zijn.

Van enkele orgels in ons land betreft het alleen de orgelkas of het front, zoals bijv. het orgel in de rk kerk te Jutphaas (1515), de Martinikerk te Bolsward (1539) en de rk kerk te Abcoude (1556). van groter gewicht is natuurlijk de aanwezigheid van het pijpwerk zelf, dat nog te vinden is in jongere, later gebouwde orgels, als bijv. de veertien registers in het orgel van de Martinikerk te Franeker, van welke sommige gedeeltelijk uit 1528, zeven registers in de Grote- of O.L. Vrouwekerk te Breda uit 1534, zes registers in de St. Joriskerk te Amersfoort uit 1550 en 13 registers in de Domkerk te Utrecht uit 1570.

De lijst geheel over te nemen is zeer verleidelijk, maar in ons bestek ontoelaatbaar. Wij mogen in dit verband verwijzen naar het boek van dr. M. A. Vente waarin de volledige opgave (12 pagina's) zijn opgenomen, mede vermeldende de namen der behouden registers. Dit boek toont ook foto's en facsimile's van de 16e eeuwse schrijnwerkerskunst waaraan vandaag de dag vele kerkgangers wekelijks voorbij gaan. In dit verband is nog het vermelden waard, dat het hierboven genoemde orgel in de kerk te Jutphaas een bijzonder rijk gesneden orgelkas is, afkomstig uit de voormalige Nieuwerzijdskapel te Amsterdam. De orgelkas in de kerk te Abcoude is afkomstig uit de St. Janskerk te Gouda, in Bolsward betreft het de kleine orgelkas welke uit de Broerekerk afkomstig is.

Schoon
Het is schoon de klanken van het kerkorgel te mogen vernemen. Elke zondag ruisen tijdens de erediensten de prachtige tonen van beroemde en eenvoudige orgels zowel in omhoog strevende kathedralen, eenvoudige dorpskerken of moderne kerkgebouwen. Talrijke hedendaagse orgels zijn niet de vrucht van eeuwenlange consequente ontwikkeling, maar zijn veelal de uitkomst van verschillende proefnemingen in de afgelopen honderd jaar. Albert Schweitzer heeft eens gezegd, dat Arp Schnitger, de Silbermans en andere orgelbouwers uit de tijd van Bach uit hun instrumenten betere geluiden konden krijgen dan vele hedendaagse bouwers van orgels. Belangrijk is bovendien, dat het orgel goed bespeeld wordt, de organist zijn dienende taak verstaat en het orgel als middel wordt beschouwd van de zang in de eredienst op de juiste wijze te begeleiden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 20 augustus 1975

Reformatorisch Dagblad | 8 Pagina's

Orgel maakte enorme ontwikkeling door

Bekijk de hele uitgave van woensdag 20 augustus 1975

Reformatorisch Dagblad | 8 Pagina's

PDF Bekijken