Bekijk het origineel

Volksleven op Kreta doortrokken van oeroude heidense gebruiken

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Volksleven op Kreta doortrokken van oeroude heidense gebruiken

De spraakmakers zijn op 't kerkplein en in 't café

15 minuten leestijd

CHANIA/MALEME (Kreta) — Het is niet zo aardig als ae stem des volks, die de dichter en de schrijver is of althans moet zijn, over dat volk opmerkt, dat het altijd leugenaars zijn, kwade beesten en luiwammesen. Toch komt dat voor, tot in de Bijbel toe. Immers, daar wijst Paulus er de Griekse christen en evangelist geworden Titus op, dat de bewoners van Kreta „pseustai" (bedriegers) zijn en „slechte dieren" (kaka thèria) en „luie" (is: vadsige) „buiken" (gasteres argai).

Nu dient dit vermaan in Titus 1 vers 12 natuurliji? in het juiste licht en de rechte kontekst te worden geplaatst en dan blijkt wel, dat het hier geen altijd geldige uitspraak is van Paulus over bijv. de Kretenzers ook van onze dagen. Alsof die méér leugenachtig en bedrieglijk en lui zouden zijn dan Hollanders of Russen of Chinezen of Amerikanen.

Nee, Paulus citeert hier de eigen Kretenzer dichter Epimenides, die wellicht in de zesde eeuw vóór Chr. leefde en mogelijk een „theogonie" (over het ontstaan van de goden) heeft geschreven. In Titus wordt die dichter zelfs, wellicht enigermate ironisch bedoeld, hun eigen profeet (prophètès) genoemd.

Bedriegers?

Of de hedendaagse Kretenzer nog een bedrieger is, heb ik niet goed kunnen (en durven) vaststellen. De souvenirs die ik kocht waren ongetwijfeld niet waard wat ik er voor geven moest, ook al daalde de prijs door pingelen een flink eind. Maar dat waren ze in Jeruzalem of Cairo of Volendam immers ook niet. Gastvrij zijn de Kretenzers in elk geval wel — tenminste dat luttele aantal met wie ik tijdens een vrij kort bezoek te maken kreeg.

De abt van het kloostertje putte zich uit in vriendelijkheden en liet een in alle eenvoud toch koninklijk maal aanrukken, bereid met hefde en olijfolie.

De man, in wiens winkeltje aan de haven te Chania ik wat namaak klassieke vazen e.d. kocht, toonde zich Twee typeringen van Kreta: een monnik of dorpspriester op een ezeltje en een aantal windmolens voor irrigatiedoeleinden. De windenergie is kosteloos en ruimschoots voorradig. een ware vriend van Holland en zijn bevolking. Zoals hij dat ongetwijfeld ook doet van Duitsland, Spanje, Denemarken of IJsland, afhankelijk van de nationaliteit zijner cliënten. Maar hij haalde in een aanpalend café de Griekse (is: Turkse) koffie en bood me echt Kretenzisch gebak aan.

(In de stad van Zorba de Griek zijn de herinneringen aan de Turkse overheersing en de Griekse vrijheidsstrijd van Venizélos e.a. nog tastbaar aanwezig, al zetelt nu de VVV in de plaatselijke moskee).

Bedriegers, daar op Kreta? We mogen aannemen, dat die situatie vooral of uitsluitend betrekking had op h^t volk vóór de zegenrijke arbeid van Titus en de kerstening van het eiland. In elk geval heet de lokale bank „Bank van geloof (vertrouwen)": Trapeza thès Pisteoos, ook al betekent Dr. Alexandras Papaderos, directeur van de Orthodoxe Academie van Kreta te Gonia, heeft een diepgaande studie gemaakt van de zeden en gewoonten van zijn volksgenoten, dat natuurlijk tegenwoordig gewoon profaan de Kredietbank. Toch een mooie aanduiding voor zulke puur wereldse zaken als aards slijk.

Kretenzers nü

Hoe zijn de Kretenzers dan^wel? De dichters en schrijvers zouden het ons (moeten') kunnen vertellen en de grootste van hen op Kreta is ook naar mijn mening de aartsverteller Niko Kazantzakis met zijn meeslepende „Christus wordt weer gekruisigd" en andere titels. Daarover gaat het elders. Maar zij zijn natuurlijk niet de enigen.

Ook een cultureel anthropoloog, zelf Kretenzer, kan een aardig boekje open doen over zijn volk, dat zich toch wel eerst Kretenzer en dan pas Griek voelt. De bevolking van Kreta is natuurlijk niet in Griekse „reincultuur" aanwezig: dat gaat ook moeilijk na eeuwen van Turkse overheersing. Er blijft allicht wat Turks btoed achter in Griekse aderen.

Welnu voor dit verhaSl over het volksleven op Kreta in verleden en heden hebben we met grote vrijmoedigheid dankbaar geput uit een omvangrijk document over dat thema van de hand van dr. Alexandres Papaderos, directeur van de Orthodoxe (sociale en culturele) Academie van Kreta te Gonia, niet ver van de stad Chania.

Papaderos weet, waarover hij het heeft. Hij heeft o.a. in West-Duitsland gestudeerd, is binnen de Griekse Orthodoxie nogal een verlicht en progressief man en heeft via zijn academie ook heel wat vernieuwingen in het Kretenzer leven en werken tot stand gebracht, bijv. in de modernisering der landbouwmethoden.

Vrou wen verenigingen

Voor we zijn verhaal plunderen eerst iets anders. Tijdens de assemblee van de KEK kregen de deelnemers een waarschuwing te horen tegen ongemotiveerde toeristen. Die waarschuwing kwam van de GrieksOrthodoxe vrouwenverenigingen in het diocees Kissamos en Selinon waarin Chania en Maleme liggen. Deze vrouwenverenigingen op Orthodoxe grondslag hebben aan de KEKvrouwen hun grote zorg meegedeeld over de plotselinge groei van het toerisme naar Kreta. Ze verstrekten ook een document, waarin de vrouwen uit heel Europa werden opgeroepen om in hun landen het toerisme naar Kreta Een oude inwoner van Kreta in nationale dracht. Deze kledij wordt vooral tijdens grote feesten en op traditionele folkloristische avonden gedragen. beter en dieper te helpen motiveren. De tekst spreekt o.a. over de herkomst van de toeristen: uit steden en industriegebieden. Wij hebben, zo heet het, begrip voor hun geestelijke en lichamelijke behoefte om in ons land te genieten van zon en zee en zich los van de dagelijkse ,,stress" in een toeristische droomwereld te ver*, plaatsen, die kennelijk steeds meer onmisbaar wordt voor de moderne wereld. Maar de Kretenzische vrouwen vragen de toeristen toch niet de plaatselijke bevolking voorbij te zien.

Sex en drugs

Door hun houding wekken sommige gasten de indruk, ons land en zijn volk bewust te passeren en niet open te staan voor contacten met de bevolking. Als gevolg van dit toerisme is bij veel ouders de zorg ontstaan over de groeiende verspreiding van verdovende middelen en geslachtsziekten op het eiland. Ook het door veel toeristen in praktijk gebrachte naturisme en nudisme geeft aanleiding tot veel onrust onder de inheemse bevolking, aldus de plaatselijke kerkelijke vrouwenverenigingen.

Welnu, zulke signalen zijn ons natuurlijk niet onbekend. Ze zeggen voor de goede lezer meteen wel iets over de gelukkig nog heersende goede zeden en gewoonten. En de achterliggende angst en zorg — die nog niet in vreemdelingenhaat is omgeslagen, maar dat kan gebeuren; kijk maar naar het Iran van Khomeiny — is best te begrijpen.

Tijd-dimensie

Is Kreta daarmee een achtergeble' ven en zelfs „achterlijk" eiland? Zeker niet. Het volk(sleven) is, zo betoogt Papaderos, gevormd door drie dimensies: die van de tijd, de ruimte en van het gewijde of religieuze. Deze eerste dimensie heeft als uitingsvorm de- dramatische strijd om het bestaan op dit eiland, weerspiegeld in de gees-, telijke rijkdom van het volk: spreekwoorden, scherts, uiteenlopende gebruiken en volksliederen (de zogeheten „mantinades", die elk uit twee verzen van telkens vijftien lettergrepen bestaan).

Bij hoogt_epunten in het kerkelijk of persoonlijk* leven: de hoge feesten, bruiloften e.d. kan de Kretenzer urenlang achtereen zingen over dood en leven, liefde en hoop, het alledaagse en het eeuwige.

De ruimte-dimensie veroorzaakt ook «en apart karater: de Kretenzers zijn eilanders en men voelt zich aan alle zijden in het gedrang. De boerenbevolking neemt af door vertrek naar het Griekse vasteland, maar voorheen was de bevolkingsaanwas een fors probleem omdat er niet voldoende agrarische grond voor de eigen mensen overbleef.

Bloedwraak

De strijd om de grond leverde vaak een groot aantal conflicten op tussen dorpen en gemeenten onderling. Als bij de Kretenzer het dolkmes nogal los in de schede zat, laat zich het vervolg gemakkelijk raden: vetes werden — en worden nog wel — vaak berecht zonder de rechtbank er in te mengen: men ging op de vuist of nog erger.

Daar komt nog bij dat eeuwenlang de Venetianen en daarna de Turken de beste stukken land ingepalmd hadden. Maar van oude tijden af werd er veelvuldig tussen de mensen en dorpen onderling gevochten over waterbronnen, weidevelden, de oogst en zo. meer.

Een eilander is echter niet alleen begrensd; hij is ook ruimte gewend, want Kreta ligt naar alle zijden open en speelt een belangrijke rol in het Middellandse Zeegebied. En hoewel veel Kretenzers elders wonen en werken, o.a. op de handelsvaart en door emigratie, blijven ze zich nauw verbonden voelen met hun stamland, ook als ze elders wonen.

In een oud volkslied heet het ook: „Noodlot, zend mij niet naar het vreemde land. En laat mij niet daar sterven. Ik zag hoe de vreemdelingen in den vreemde begraven worden: zonder een kaars en wierook, zonder diaken en priester en ver verwijderd van de kerk".

Gewijde mystiek

De Kretenzers zijn een nieuwsgierig volkje. Dat kan daaruit blijken dat de meest gebezigde groet niet zozeer is „kaliméra (goede dag) of goede morgen, maar „ti nea?" (Is er nieuws?). Hij is ook een godsdienstig mens: de dimensie van het gewijde (sacrale). Het eiland lag a.h.w. in tussen de Griekse rationele geest en nuchterheid en de oude oosterse mystiek.

Genoemde Papaderos wil wel eens wat op hol slaan van extatische vaderlandsliefde, maar hij constateert niet helemaal ten onrechte — vermoed ik tenminste — dat de Kretenzer alle contrasten van de oude èn nieuwe mens meer dan anderen in zich verenigt: Faust èn de engel, Apollo èn Dionysos, het demonische èn het heilige, het licht en de duistere driften.

Niko Kazantzakis heeft er in zijn romans duidelijk gewag van gemaakt en een andere grote Kretenzer deed het met zijn penseel: de schilder El Greco („De Griek", die eigenlijk Domenicos Theotocopouklos heette en vooral in het Spanje van de late 16e eeuw arbeidde).

Traditie en normen en zeden nemen nog een grote plaats in in het volksleven op het eiland, maar de doorbraak van industrialisering, verstedelijking en toerisme deed zijn niet steeds als opbouwend ervaren intrede.

Mannen in café

Het leven is — zoals wij in de dorpen met eigen ogen ervoeren — nog altijd erg „mannelijk" gedomineerd. De oude moedertjes zuUen.thuis hun werk doen^- voor de jotigere zijn .;• andere" ontwikkelingen ^ maar de „heren der schepping" zitten na gedane arbeid buiten voor het dorpscafé en spelen trictac of vertellen de oude verhalven.

Tijdens de volksdansen — in prachtige gewaden, die vooral bij de meisjes de Midden-Oosterse invloeden duidelijk verraden — zijn het de jongens en mannen met grote messen in de schede die de leidende rol spelen. En hoewel de Nederlander weet wat „gezelligheid" is, kan hij nauwelijks bevroeden wat de gemeenschapszin op Kreta beduidt. De mensen vragen en praten bij het léven: een onbekende in de bus wordt het hemd van zijn lijf gevraagd. Boerennieuwsgierigheid? Ja, dat ook.

Maar evenzeer de behoefte, té delen in vreugde en zorgen van die onbekende, die er maar gauw bij moet komen behoren. De hoogtepunten van een mensenleven: geboorten, doop, bruiloft, emigratie en terugkeer en de dood: dat zijn geen zaken die één gezin of familie aangaan, maar heel het dorp viert de feesten mee en treurt met de rouwenden. Een „Kretenzer bruiloft" is in Griekenland een begrip apart: die duurde vroeger soms een hele week of nog langer en er waren minstens twee- tot- driehonderd gasten, die zich vooral aan drank te goed doen.

Ouzo-drinke^....

Een voor niet-drinkers uitermate sterk spulletje is de bekende „ouzo" die naar anijs riekt en die men beter niet onverdund kan nippen. Dat ervoeren wij tenminste in alle vroegte op het vliegveld van Chania. Een Griekse passagier rook kennelijk dat wij buitenlanders waren en drong ons uit vriendschap een plastic bekertje van die drank op. Men wil zd'n gebaar niet door botte weigering beledigen, maar wie normaal vruchtensappen drinkt ervaart zo'n slokje op de nuchtere maag niet als heilzaam; Gelukkig zag ik kans toen onze „vriend" even niet keek, de nog volle beker netjes onder een lage zitbank te schuiven. Als er nu schoonmaaksters hun werk niet goed gedaan hebben, staat hij er nu nog, dus als u er wel eentje lust soms?....

Naast de ouzo is er nog zo'n brandemoris of longvernieler: de metaxa, die eveneens de feestvreugde tot de ongekende toppen (van de berg Ida) kan doen stijgen!

Kerkpleinmarkt

Naast de markante „stations" in het mensenleven valt er ook alledag wel wat te vieren of te gedenken. De kerkpleinen en de koffiehuizen zijn de meest oprnerkelijke plaatsen waar de Kretenzer zijn gemeenschapszin kan uitleven, zoals de wijze mannen in oud-Athene zich naar de „agora" (!:3t marktplein) begaven. Daar wordt wellicht ook gepraat over de bruidsschat, die no^ ^'"' i" -•"• •'•^'^r'" ''^•

Nog altijd worden meisjes van veertien en jonger al door hun ouders uitgehuwelijkt — althans verloofd — aan de jongeling van een andere familie. De meisjes moeten wel goed „onder de pannen" zijn. Er is een zekere bescherming van hen in een nog levendig oud gebruik: deze, dat de Het toerisme op Kreta dreigt een gevaar te worden voor de geestelijke volksgezondheid, menen de kerkelijke vrouwenverenigingen. Hier strand en omgeving van het Maleme Chandris hotel. Het doet wat Moors aan en men kan zich er overgeven aan alle westerse „verworvenheden" van popmuziek en nachtclttbbezoek: voor de Kretenzers wezensvreemde elementen. broer niet mag trouwen vóór al zijn zusters gehuwd zijn, ook al is hij de oudste in het gezin.

Papaderos heeft — al jaren geleden — opzien gebaard met een artikel in een Duitse krant, waarin hij betoogde dat tal van Griekse (en Kretenzer) gastarbeiders in Duitsland enz. uitsluitend daar werken om een bruidsschat voor één of meer van hun zusters te verdienen. Daarmee vervullen ze dan een fundamentele familieplicht. Toch mag men, zegt hij, niet spreken van onderdrukking en discriminatie van de vrouw, al zit ze dan niet bij de mannen in het café. In het patriarchale samenlevingsverband is de vrouw als dochter wel ondergeschikt, maar als vrouw en moeder heeft ze veelal doorslaggevende positie, ook in het geheel van de zogeheten „Grossfamilie".

Bloedsvermenging

Deze strenge maatschappelijke verbanden brengen ook het systeem van de bloedwraak met zich mee, zo bekend uit Zuid-Italië en Turkije. In de strijd tegen de vreemde tirannen ontwikkelden de Kretenzers een soort van eigen rechtsgevoel, los van en haaks op de wetgeving van de heersers. Maar naast die bloedwraak kent Interieur van de Grieks-Orthodoxe kerk van de H. Nikolaas te Chania. Vóór de ikonenwand (met de koninklijke poort, die op zondagen en kerkelijke feesten geopend is om althans gedeeltelijk de rechtgelovigen een inzicht te verschaffen in de mysteriën) een aantal Orthodoxe hoogwaardigheidsbekleders. Ook in de Griekse Orthodoxie is er vaak een brede kloof tussen de eenvoudige dorpspriesters en de hoge geestelijkheid. de Kretenzer ook de daad van de bloedsvermenging: de „bloedsverbroedering", die in wezen natuurlijk puur magisch-heidens getint is.

Daarbij worden dan de aderen opengesneden en de handen op de plaats van de wond in een kruisvorm tegen elkaar geplaatst zodat het bloed van de één zich met dat van de ander vermengt. Op deze wijze werden (worden) wel grote conflicten bijgelegd, en dat gebeurde vaak in gewijde ruimten: kapellen e.d.

Een andere vorm van sociale controle is de functie van de getuige bij een huwelijk, de „koumbaros", en die van de „peter" bij de doop in de Orthodoxe Kerk. De „peter" (synteknos) heeft een even grote verantwoordelijkheid als de doopvader zelf: als die uitvalt moet de peetvader alle verantwoordelijkheden op zich nemen. Vooral moet hij ervoor zorgen, dat het kind opgroeit in het christelijk geloof.

De invloed van het peetvaderschap op Kreta gaat zó ver, dat een jongen en een meisje, die één en dezelfde „peter" hadden — zonder dit van elkaar te weten — niet met elkaar mogen trouwen omdat ze als broer en zus worden beschouwd.

Gastvriendschap

Als laatste zeer belangrijke karaktertrek van de huidige Kretenzer geldt, zo zegt Papaderos, de „filoxenia" (gastvriendschap) jegens de vreemdeling. Die heet in hun hun taal zelfs „de man die ons de muze brengt", die ons eer en gemeenschap schenkt.

De gastheer wordt dan gezien als de ontvangende, die dank verschuldigd is aan de vreemde die tot hem wil komen. Het gasten naar de zin trachten te maken gaat soms zelfs zover, dat de gastheer eigen lijden en treuren voor hen verbergt.

Wij kunnen dit verhaal dat slechts voor een gedeelte kon stoelen op eigen ervaringen, eindigen zoals het begon met de verwijzing naar Titus 1 vers 12, maar dan de zin omdraaien en als vraag hanteren: zijn de Kretenzers van nu nog altijd een leugenachtig volkje, kwaadaardig en lui?

Ik geloof, dat ze het niet méér zijn dan andere volkeren. Dat deze ondeugden alle door het christendom zouden zijn verjaagd is niet vol te ^ houden, maar dat de komst van Titus en zijn navolgers meegewerkt heeft aan het verbeteren van hun gedragingen zal ook niet geloochend kunnen worden. Maar het christelijk geloof van de vroege gemeente is door allerlei winden van leer (èn leven) wel t weer onder een dikke laag stof komen te liggen.

Gesloten Boek

Symbolisch wordt dat het beste uitgedrukt door één der opmerkelijke kerkelijke handelingen: het kussen van het Evangelieboek. Dat boek blijft, zo doende, natuurlijk wel gesloten. Allereerst voor het natuurlijk oog, maar dan ook vanzelfsprekend voor de ogen des geloofs, die niet kunnen volstaan met het schouwen van mysteriën uit een oude cultus, hoe zinrijk ook.

Veel zaken als bloedwraak en bloedsvermenging zouden nooit een min of meer officieel of oogluikend kerkelijk zegel mogen dragen, hoe folkloristisch oude riten soms ook mogen zijn. De kerk vervult op Kreta heel duidelijk een sociale functie, maar daarvoor is ze nu juist geen kerk. De kerk des Heeren heeft immers niet als plicht het opnemen en „kerstenen" van allerlei oude volksgebruiken, maar het zich zonodig in het licht van de Schrift keren tegen zulke heidense praktijken. En daar mankeert het ook op Kreta aan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 16 november 1979

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

Volksleven op Kreta doortrokken van oeroude heidense gebruiken

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 16 november 1979

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

PDF Bekijken