Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Gedichtenbundels tussen links strijdlied en geloofspsalmen

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Gedichtenbundels tussen links strijdlied en geloofspsalmen

Van Achmatova en Breytenbach tot Jonckheere en Oosterhuis

11 minuten leestijd

Gedichtenbundels zijn er weer te kust en te keur. Men kan ze selecteren op onderwerp, op datum van binnenkomst of verschijnen, op indeling bij een bepaalde stroming of gewoon alfabetisch op auteursnaam. Dat laatste is tamelijk aanvechtbaar, maar ik wil op deze wijze ditmaal een groot aantal bundels aankondigen, waarvan onderlinge samenhang nauwelijks te vinden is.

Daarom eerst van start met de A. van Anna Achmatova, wier „Epos zonder held" weliswaar een poëtisch drieluik bevat, maar Voorwoord en Inleiding van vertaler Hans Boland nemen meer dan de helft van het boek in beslag. De bundel (genaaid gebrocheerd. 143 biz., ƒ 26,50) is een uitgave van MeulenhoffNederland met een zwaar opgeblazen inleiding over dit gedicht van deze Sovjetdichteres, wier „poema" beïnvloed is door „Jevgeni Onegin" van Poesjkin.

Wereldliteratuur?

Achmatova's „drieluik" kwam tot stand in de jaren 1940-1962 in Leningrad, Tasjkent en Moskou-en het grote dichtwerk is opgedragen aan de nagedachtenis van die honderdduizenden die vielen bij de Duitse belegering van Leningrad.

Ondanks mijn grote interesse in de literatuur van Rusland, inclusief die der Sovjetschrijvers, kan ik met de beste wil dit „Poema zonder held" („poema" is een apart genre in de Russische letterkunde, niet helemaal vertaalbaar met „ejxts") niet thuisbrengen bij de grote epen der wereldliteratuur zoals het genoemde van Poesjkin, de Ilias & Odyssee, de Goddelijke Komedie, Hamlet of Faust.

Vertaler Boland doet dat wel met deze verzencyclus die overigens in 1913 speelt en niet het heldhaftig verzet van de Sovjets tegen de Duitsers tot onderwerp heeft.

Avondmaalsverzen

Kees van Baardewijk uit Wezep stelde een bloemlezing samen met gedichten over het Heilig Avondmaal: „Brood voor onderweg", met als ondertitel „een verzameling gedichten over de maaltijd van de Heer". Het is een gebonden uitgave, met illustraties van Otto Dicke, in de serie Telos-boeken van uitg. Buijten & Schipperheijn (58 blz., ƒ 12,50).

Van Baardewijk koos uit ruim honderd gedichten de naar zijn smaak mooiste of meest aansprekende verzen uit diverse eeuwen. Zo komen we Luther en Vondel tegen, Gezelle en Van Elsacker. Thomas van Aquino in de bewerking van J. W. Schulte Nordholt en Jacobus Revius, Bert Bakker en Nel Benschop. Muus Jacobse en Huub Oosterhuis en nog tal van anderen, hoofdzakelijk uit onze eeuw. De selectie is ingegeven door persoonlijke voorkeur en verstaanbaarheid, niet door literaire maatstaven.

Over de beknopte Avondmaalstheologie in de inleiding kunnen we wel wat met de samensteller van mening verschillen, maar de verzen bieden een grote verscheidenheid aan gedachten rond het (al dan niet) aanzitten aan de maaltijd des Heeren. Het sober verluchte boekje is wellicht geschikt als geschenk voor hen die dezer dagen openbare belijdenis doen.

„Balling" Breytenbach

Dat kan ik niet direct zeggen van de bundels van de blanke Zuidafrikaanse dichter-schrijver Breyten Breytenbach. Hij is de laatste jaren veel bekender geworden als fel bestrijder van het regeringssysteem in zijn land dan als (begaafd) auteur. Dank zij zijn Zuidoostaziatische vrouw, zijn zelfgekozen ballingschap in Frankrijk, zijn (domme) actie in Zuid-Afrika waardoor hij voor zeven jaar in de „tronk" belandde, zijn gevangenisgeschriften, zijn vrijlating en kruistocht tegen het Botha-bewind is Breytenbach momenteel een held in tal van kringen. En vooral van hen wier enige poëtische kennis beperkt blijft tot het met gebalde vuist kraaien van de ..Internationale".

Zijn binnenkort ook in ons land te verschijnen „Ware bekentenissen van een witte terrorist" (getuigenis en fantasie dooreen gehutseld en gepresenteerd als de neerslag van zijn celjaren) laat zien dat Breytenbach steeds meer verzetsstrijder (?) is die ook en ten dienste van de „zaak" poëzie schrijft dan dat we hier een auteur horen die ook, en terecht, politiek meeleeft en niet in een ivoren toren alleen maar lyrisch zit te wezen.

Lenig Afrikaans

Toch verhindert heel die publiciteit ons om een goed zicht te krijgen op het dichterschap van Breytenbach. Bij Meulenhoff Nederland BV verscheen de derde druk van zijn „Eklips. Die derde bundel van die ongedanste dans" met verklarende toelichting en woordenlijst van Adriaan van Dis ("lü8 bIz., ƒ 24.50) en eveneens de derde druk van „Skryt. Om 'n sinkende skip blou te verf" met achterin vertalingen van Van Dis. „Skryt" dateert uit 1972 en werd opgedragen aan „dat volk van Zuid-Afrika, aan hetwelk een burgerschap in hun geboorteland ontzegd wordt".

Er zitten mooie „Verse" bij, ook gekunstelde. Want Breytenbach hanteert het Afrikaans lenig en koppig, vaak door zelf nieuwe woorden te vormen. De auteur van „Die wit perd" en andere sterke verzen (...„ons is verstekelinge in die boot van ons lywe (lijven)/en niks kan ons liefde meer skend nie") verdient onze aandacht als dichter en schrijver.

Maar zijn politieke keuzen, zijn door mij soms als lippendienst ervaren strijd voor zwart Zuid-Afrika verhelderen de blik op zijn schrijverschap niet. Dat geldt ook voor zijn zojuist verschenen „Spiegeldood" (Meulenhoff, 149 bIz.. ƒ 26,50). een selectie van verhalen die hij in het Engels schreef aan de hand van aantekeningen tijdens zijn "evangenschap van 1975 tot 1982.

Bitter en zoet

„Het bitter en het zoet" van L. W. Brinkman-Oosterman heeft niets met terrorisme en politieke keuzen van doen. Mevr. Brinkman (70) schrijft eenvoudige christelijke verzen die verschenen in bladen als De Schakel. De Zondagsbode, Oogst etc. Ze zijn nu uitgegeven door Evert Kuijt die zich naast alle andere activiteiten thans ook Redactie-bureau De Schans noemt (Schans 37 te Werkendam) bij wie men de bundel van 48 blz. kan bestellen a ƒ 9,75 plus ƒ 1,60 porto. „Het bitter en het zoet" is ook via de boekhandel leverbaar.

Het zijn rijmen van troost en hoop. verzen als „Heilig Avondmaal" ( Gij richtlet Zelf de tafel aan/en vraagt mij telkens: Kom!/0, als ik dan niet komen zal./mijn God.... dan kom ik om."). ..Mongooltje", ..Worsteling", ..Levend Brood" e.d. Geen sterke verskunst, maar evangelieverkondiging op rijm voor lezers die iemand als Nijhoff of Achterberg als te moeilijk terzijde leggen.

Brussel in verzen

Je moet wellicht Vlaming zijn om toch van Brussel te kunnen houden. De eeuwen door hebben veel dichters dat gedaan, getuige „Op versvoeten door Brussel", een bloemlezing door A. G. Christiaens, uitg. Manteau te Amsterdam, 103 bIz.. ƒ 17,50. Het zijn verzen uit vele eeuwen en ook uit Noord-Nederland over (facetten van) België's hoofdstad. Daar zitten hedendaagsen bij als Anton van Wilderode, Johan Daisne, Herman de Coninck. ouderen als Elsschot en Jan Van Nijlen, Noorderlingen als Greshoff, Slauerhoff, Verwey, Vestdijk en W. F. Hermans en middeleeuwers als Jan van Boendale.

„Onze" J. J. A. Goeverneur feliciteerde Hendrik (de Leeuw van Vlaanderen) Conscience met zijn 70stc aldus: „Conscience! In eenendertig, had/ik u toen voor de kop geschoten,/wat was er dan in Brussels stad/dit jaar veel minder bier gevloten." En wij ons maar afvragen waarom Goeverneur dat toen dus niet gedaan heeft...

Het leuke van diverse Brusselverzen vind ik wel dat ze precies net zo bruikbaar zijn voor gelijk welke andere grote stad dan ook. Awel, ook voor mij zijn de Grote Markt en de Sint Michiel oftewel Sint Goedele moeilijk te evenaren.

Winderigheid

De debuutbundel „Storm" van Aad Eerland (Rotterdam, 1949) is tevens het debuut van drukkerij Blok & Flohr te Rotterdam als uitgever. Of beiden een gelukwens waard zijn? Volgens de uitgever kan men in deze gedichten „de wind die aan gaat zetten tot een storm bijna spreekwoordelijk voelen". Mogelijk, maar mij deden nogal wat verzen eerder denken aan bolle winderigheid.

Wat ik me moet voorstellen bij de zacht zwalpende Nieuwe Merwede en bij bonkende zwangere aken ter hoogte van Kop van 't Land is wel duidelijk, maar daarom nog niet poëtisch van hoog niveau. Verzen als „Strandleven" en ..Holland" acht ik veel sterker. Ronduit flauw is „Titia". „Storm" en een naamloos „De camping is vol" zijn wegwerpflarden en de verzen bij grafisch werk van Kathe Kollwitz zijn socialistisch-realistisch bedoeld, maar ook niet méér dan dat. Van Wilderode zal voor het aan hem opgedragen „Innig land" nauwelijks een voldoende hebben kunnen geven.

Naar 't Vaderhuis

„Op weg naar 't Vaderhuis" is de derde christelijke verzenbundel van C. Houterman-Verrijzer, uitgegeven door W. J. Pieters te Groede en o.a. verkrijgbaar bij de dichteres in Middelburg.

Ook hier het bekende recept: probleemloze vormen voor een bekende boodschap, telkens aan de hand van een bijbeltekst. Titel en tivelvers zijn ontleend aan Joh. 14 vers 2. Andere gedichten gaan over Gods liefde, over de toekomstverwachting, over Gods weg die de beste is, ook hier weer over een mongooltje, over Gods verdriet enz. (56 blz.. prijs plm. 10 gulden).

Fabels van Jonckheere

De Vlaming Karel Jonckheere is wèl een literair erkend poëet, maar zijn „Was het maar bij deze woorden gebleven" zal vermoedelijk geen duizenden lezers trekken. Het is een keuze uit diverse bundels van zijn hand en enkele onuitgegeven verzen (Manteau, 53 biz., ƒ 15,90). Het zijn voor een deel balladen, fabels, een elegie, een cantilene, een „sjanson" waarmee hij zijn naam als dichter nooit zou vestigen en nog wat los werk. Zeer uiteenlopend naar thematiek en zeggingskracht, maar voor echte fabels blijven we op Aesopus en La Fontaine, voor echte balladen op Franjois Villon aangewezen...

Wakkere dromer

K. is ook de K. van Wouter Kotte. die bij de Schutting Pers in Hilversum zijn „Dromen slapen nooit" publiceerde bij zijn 50ste verjaardag (51 blz., ingenaaid. ƒ 17,90). Een aantal verzen laten de dichter zien als een modern rooms-katholiek gelovig mens (zoals „Rekenschap", „Unio Mystica", „Waarheid"), maar een christelijk dichter in de geijkte zin is Kotte zeker niet.

„Wat wezenlijk is/ benadert de kleur/ van Goede Vrijdag/ 's middags om 3 uur" zegt hij in „M(omen)t II". Ik krijg wel slechtere bundels en zwakkere ver" zen onder ogen dan „Eeuwig", „Klaarheid" of „Paradijs". M^ar KoUe spelt de Naam „God" met een kleine letter en als hij „mikt op liefde en verrijzenis" is dat niet in overgave aan de volstrekt Enige Verrezene! Overigens is een gelijk Jakob met de Engel worstelend dichterschap mij wel zo lief als zoveel gladgestreken verzen waarin de spanning door het cliché wordt gedood.

Gewild kwetsbaar

Dat cliché kan ook moderne vormen aannemen, los van rijm en metrum. In „Hoe kwetsbaar jij en ik" van de Vlaamse dichter Georges Lambrechts kon ik soms van die beelden tegen die dat gevoel van herkenning oproepen. Het vrij luxe gebonden boekjes met (deels naakt)tekeningen van Mia Nouwkens is een uitgaaf van De Nederlandsche Boekhandel te Antwerpen (voor ons land: Wereldbibliotheek te Amsterdam), 63 blz.. ƒ 18,50.

De natuur, de man-vrouw relatie, het oosters-mystieke van Boeddha, dat vooral zijn de thema's van deze mijmeringen die vaak alleen door hun typografie de schijn van een gedicht hebben. Het is mij wat te gemaakt, te nadrukelijk en gewild.

Windharp Gods

Een emeritus-predikant. die moet zeker wel christelijke of bijbelse verzen maken; domineespoëzie voortbrengen? Nu, de Remonstrantse ds. J. Nienhuis in elk geval niet. Bij stichting De Beuk in Amsterdam verscheen zijn ..Windharp". een keuze uit de gedichten die hij gedurende 35 jaar schreef en die na zijn debuut in Opwaarlsche Wegen in 1938 o.m. verschenen in Elscvier's Maandschrift en het Remonstrants Weekblad.

Het is een bloemlezing met noten achterin en de voornaamste inspiratiebronnen lijken zijn geboortestad Delft, de natuur (bij Nieuwkoop, Zevenhoven, Rozendaal, Schiermonnikoog en elders) en soms geloof en kerk. Er zitten mooie verzen bij, zoals in de cyclus „Dromen" nr. 5: „De droom is wijzer dan het hart" of het Grafschrift voor Nienhuis' dubbelganger: „Hij duldde meer dan dat hij vocht/ Beducht en met zichzelf verlegen/ zocht hij de stille binnenwegen/ een windharp op Gods ademtocht." Of „Straks" of het sprekende „De kerk".

De vormen zijn nogal eens traditioneel, maar dat houdt niet per se in dat de beelden afgesloten zijn. „Windharp" telt 60 blz. en kost 15 gulden.

Psalmen van Oosterhuis

Het laatste werk dat ik hier aankondig is „Gebeden en Psalmen" van de bekende Amsterdamse RK priester-pastorlieddichter Huub Oosterhuis, uitgegeven door Ambo Boeken te Baarn (276 blz.. geb., ƒ 25,-) Het is een verzamelbundel, opgedragen aan de nagedachtenis van bisschop Bekkers van Den Bosch, waarin is opgenomen de veel verkochte en vertaalde bundel „Bid om vrede" en de teksten uit „Dan zal ik leven". Na ..Aandachtig Liedboek" en ..Uittocht en andere gedichten" is hiermee zo ongeveer het verzameld werk van Oosterhuis voltooid.

Ook voor deze bundeling geldt dat sommige gedichten door hun beeldend vermogen, hun zuivere taal. wel aanspreken. Maar de achterliggende theologie is die van Jezus Messias de Bevrijder van ontrechten en zwarte Afrikanen. Het is de Jezus die de moderne „mondige" mens zich schiep naar zijn beeld, niét de Christus der Schriften. Daarom „doet" Oosterhuis met zijn teksten het zo goed in de „kritiese" basisgemeente en de studentenekklesia. Daar fungeren zijn teksten, soms bijna heilig verklaard en hoger gewaardeerd dan de Schrift zelve of het belijden van de kerk der eeuwen.

In de Canon...

En daarmee komen we andermaal terecht bij (het gevaar van) uitgesleten clichés: nieuwe woorden en liturgieën die in wezen net zo stoffig worden als de oude uit het minachtend terzijde geschoven missaal of psalm- en gezangboek. Nee. dan vertolken zelfs de door Ledeboer begraven Evangelische Gezangen tienmaal beter en zuiverder het Eeuwige Woord dan deze in bepaalde kringen gecanoniseerde ..gebeden en psalmen".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 30 maart 1984

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

Gedichtenbundels tussen links strijdlied en geloofspsalmen

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 30 maart 1984

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken