Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Vanavond vieren joden de Seder met matsot en bittere kruiden

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Vanavond vieren joden de Seder met matsot en bittere kruiden

13 minuten leestijd

Overal ter wereld zijn de joden vanavond bijeen rond matsot (ongezuurde broden) en wijn. Het Joodse paasfeest (Pesach) is al dagenlange voorbereiding aangebroken. En op deze Sederavond klinkt uit vele kindermonden de vraag: Waarom is deze avond anders dan alle andere avonden?" Rabbijn H. Rodrigues Pereira doet het ons haarfijn uit de doeken. Enthousiast vertelt hij over wat hij noemt "het verjaardagsfeest van het joodse volk". Het feest van de ongezuurde broden.

Twee jonge vrouwen zijn juist bezig om, geheel volgens voorschrift, het huis van de Amsterdamse rabbijn met bezemen te keren, wanneer ik arriveer. De bekende Hollandse voorjaarsschoonmaak is slechts een zwakke afschaduwing van hetgeen hier gebeurt. Het boenen en poetsen mag beslist niet met de franse slag gebeuren want donderdagavond zal de heer des huizes zijn domein tot in alle hoeken en gaten met een kaars inspecteren. Wanneer alles in orde is bevonden kan de volgende dag — vandaag — het feest beginnen.
Vandaag: dat is volgens de joodse kalender de veertiende dag van de eerste maand: Nisan. De Joodse kalender kent twee belangrijke nieuwjaarsfeiten, zo vertelt rabbijn Pereira. Het ene, Rosj Hasjana, wordt gevierd in september en is duidelijk merkbaar omdat het jaartal verspringt. Deze nieuwjaarsdag is gebaseerd op de schepping van de wereld.
Toen de Israëlieten uit Egypte werden verlost sprak God tot hen (Exodus 12:2): deze maand zal ulieden het hoofd der maanden zijn; zij zal u de eerste van de maanden des jaars zijn. Daarmee is de maand van de uittocht uit Egypte, Nisan, de eerste maand van het joodse religieuze jaar geworden.

Verjaardag
Rabbijn Pereira: Nisan is voor ons erg belangrijk. Deze maand herinnert aan de schepping van het joodse volk en dat is voor ons nog belangrijker dan de schepping van de wereld. In de maand Nisan zijn we een natie geworden. Met Pesach vieren we de verjaardag van ons volk dat op zo'n wonderbaarlijke wijze de geschiedenis is binnengekomen.
Het Pésachfeest begint met de Sederavond. Seder betekent orde hetgeen doelt op de ordening volgens welke de huiselijke ceremonie zal moeten verlopen. Het feest duurt in Nederland en in andere landen van de diaspora acht dagen. Israël viert zeven dagen Pesach. Het Joodse paasfeest wordt ook wel het feest der ongezuurde broden genoemd. Acht dagen eet men matsot, ter herinnering aan het ongezuurde brood dat de voorvaderen bij de uittocht aten. Mlaar daarover straks meer.
Pesach betekent letteriijk „overspringen". Tijdens de laatste plaag is de verderfengel over de met bloed bestreken huizen van de joden heengesprongen. Rabbijn Pereira wijst op de diepere betekenis die Pesach heeft. Het feest heeft alles te maken met vrijheid.
In deze tijd, aldus de rabbijn, is echte vrijheid gebonden aan wet, ongelooflijk belangrijk. Het accent ligt met Pesach niet zozeer op de lichamelijke slavernij. Het feit dat vrijheid pas geëffectueerd is bij het ontvangen van de Torah op de berg Sinai is een bijzonder belangrijk gegeven. Een mens die gebonden is aan de wet, is pas echt vrij. Pesach is dan ook de herdenking van het feit dat het volk zelfstandig is geworden, waarbij de eigen geest, die verbonden is met de wil van God, een plaats kon krijgen. Vrijheid, zo vervolgt rabbijn Pereira, is vaak misbruikt.
Vrijheid wil dan ook zeggen: erkennen dat er mensen zijn die vrij willen zijn. Het woord „heilig" in de Torah betekent "anders zijn". Dit „anders zijn" van het joodse volk heeft veel bijgedragen tot het antisemitisme. Vrijheid betekent echter ook dat je mensen die anders zijn dan de massa, accepteert.
Het joodse volk was het eerste dat als volk, op God gericht, de geschiedenis is ingegaan. Voor trots is echter geen plaats, aldus rabbijn Pereira. We hebben een andere opdracht gekregen maar dat is geen reden om ons te verheffen. Als symbool voor verhevenheid en trots zou men gewoon brood kunnen nemen. Dat is gerezen. En juist het gebruik van gerezen deeg is met Pesach verboden. „Chameets" (gezuurd deeg) moet uit huis verwijderd worden. „Chameets" is symbool voor het slechte in de mens. Datgene wat tot rijzing kan komen moet verwijderd worden.
Deze filosofische gedachten brengen ons bij de voor huismoeders zo nuchtere werkelijkheid. Het hele huis moet op z'n kop. De voorbereidingen voor Pesach beginnen, afhankelijk van de grootte van het huis, dagen of weken van te voren. Het huis moet volledig vrij zijn van „chameets" en wordt dan ook tot in de puntjes gereinigd.
In engste zin is „chameets" een mengsel van water en meel dat langer dan 18 minuten heeft gestaan. De voorschriften hebben zich in de loop der tijden echter steeds uitgebreid. De jood wil „zekerder dan zeker" zijn. Maïsmeel en sojameel bijvoorbeeld zijn volgens de letter der wet niet „chameets". Toch worden deze produkten niet gebruikt. Wel mag men ze in huis hebben. Dit in tegenstelling tot het gezuurde, daar mag geen kruimel meer van gevonden worden.
Alle attributen die met het gezuurde in aanraking zijn geweest, zijn eveneens „chameets". Keukengerei dat men voor Pesach nodig heeft wordt in kokend water gereinigd. Het meeste verdwijnt echter om plaats te maken voor het speciale Pésach-gerei. De keukeninventaris wordt met kokend water overgoten en daarna met doeken afgedekt. Dit om geen vermenging te laten ontstaan van datgene wat ooit met „chameets" in aanraking is geweest en de speciale Pésach-attributen.
Een joods gezin, zo vertelt rabbijn Pereira, heeft dan ook vier serviezen. Voor dagelijks gebruik een „melk"- en een „vleesservies". (Joden eten kosjer, hetgeen wil zeggen dat vermenging van vlees- en melkprodukten verboden is. Voor de bereiding van deze produkten heeft men afzonderlijke attributen.) Vlak voor Pesach worden het speciaal voor dit feest bestemde „vleesservies" en „melkservies" van zolder gehaald. Datzelfde geldt voor het bestek. Al het „chameets" als levensmiddelen, servies, bestek enz. pakt men in en sluit men op in een aparte ruimte.
De avond voor Pesach gaat de heer des huizes om negen uur met een kaars (een lantaarn mag ook) op inspectie uit. Overal wordt gekeken of er soms nog „chameets" achtergebleven is. Voor kinderen is het een bijzonder verzetje wanneer ze even hun bed uitmogen om samen met hun vader onder het bed naar „chameets" te speuren. De volgende morgen worden gedesemde voedingsmiddelen met eventuele restjes ritueel verbrand. De voorschriften voor de bereiding van de matsa vormen een verhaal apart. Volgens de letter van de wet moeten de matsot alleen tijdens Sederavond gegeten worden. Het is echter vanzelfsprekend geworden om dit ongezuurde brood acht dagen te eten. En dat is, aldus rabbijn Pereira, lang genoeg.
In Israël, waar het feest een dag eerder eindigt, zullen de joden dit jaar ook acht dagen matsot moeten eten omdat de sabbath op het feest aansluit. Dan mag er geen brood gebakken worden. Enig leedvermaak kan rabbijn Pereira niet ontzegd worden wanneer hij zegt: Dan weten ze daar ook eens hoe lang acht dagen duren wanneer je alleen matsot mag eten.
De controle op de matsa is groot. De matsot voor de Seder nodig zijn worden met de grootst mogelijke zorg omringd. Vanaf het maaien van het graan wordt er al gecontroleerd. Het graan mag niet met vocht in aanraking komen. Ieder gistingsproces moet immers vermeden worden. Voor de matsot die de overige zeven dagen gegeten worden begint de controle bij de fabriek.
Hoewel de voorschriften ook in de matsotbakkerijen worden nageleefd, zijn er joden die, voor alle zekerheid, alleen handgebakken matsot kopen. Dat is echter een dure aangelegenheid. Eén kilo handgebakken matsot kost tussen de 10 en 20 dollar. Samen met de speciale attributen voor Pesach maakt dit feest tot een dure aangelegenheid. Maar er wordt altijd voor gezorgd dat iedere jood, hoe arm ook, in staat is om volgens de voorschriften Pesach te vieren.

Joodse identiteit
En dan is eindelijk de Sederavond aangebroken. Orthodox of niet-orthodox: vanavond zijn al de joden bijeen. Het is een van de hoogtepunten waarbij je nog je joodse identiteit bewijst, aldus rabbijn Pereira.
De Sederavond speelt zich af rond een feestelijk gedekte tafel. Het belangrijkste symbool op tafel is de Sederschotel met daarop allereerst drie matsot. Zij zijn niet alleen een teken van het brood der bevrijding, maar ook van het brood der slavernij. De uittocht uit Egypte moest zo snel in z'n werk gaan, dat er geen tijd meer was om zuurdesem in het brood doen en het te laten gisten. In deze zin zijn de matsot de „broden van de haast".
De Israëlieten kregen dergelijk ongerezen brood echter ook tijdens hun onderdrukking te eten. Rabbijn Pereira vergelijkt het voedsel met scheepsbeschuiten.
Verder op de Sederschotel: peterselie als vrucht der aarde; een kom met zout water of azijn; het „maror", de bittere kruiden die herinneren aan de bitterheid van de slavernij en de „charoset", bedoeld om de bittere kruiden in dopen.
„Charoset" is een mengsel van appel, amandelen en kaneel dat de kleur heeft van leem. Het herinnert aan de tichelstenen die de Israëlieten moesten bakken.
Een gekookt ei wijst op de broosheid van het bestaan en is tevens een teken van de joodse vruchtbaarheid. Een geroosterd beentje herinnert aan de tijd van de tempel, toen de joden de opdracht hadden om het paaslam te slachten. 
Het is gebruikelijk dat iedere aanwezige tijdens de Sederavond vier bekers wijn drinkt (volgens rabbijn Pereira mag het ook druivesap zijn). Men drinkt de beker terwijl men op de linkerzij leunt. Dit leunen is een teken van vrijheid en rijkdom.
Hoewel het geen voorschrift is maar een traditie in de Talmoed, wordt er tijdens de Seder een beker wijn klaar gezet voor de profeet Elia. Misschien komt hij vandaag weder om de komst van de Messias aan te kondigen?
Rabbijn Pereira wijst op het steeds weer terugkomen van het getal vier tijdens de Seder. worden vier bekers wijn gedronken, dit naar aanleiding van de vier uitdrukkingen die in Exodus 6 voor bevrijding worden gebruikt: uitvoeren, redden, verlossen en nemen tot volk. Vier teksten uit Deuteronomium staan in het Sederverhaal centraal. Het verhaal wordt naar aanleiding van vier vragen verteld. Wat de vragende jeugd betreft kent de leer ook weer vier typen vragers: de wijze, de slechte, de gewone en degene die niet durft.
De heer des huizes opent de Seder met een lofzegging. Na enig ceremonieel wordt de Sederschotel omhooggeheven met de uitroep: Dit is het brood der ellende dat onze vaderen in Egypte aten". Belangrijk onderdeel van Sederavond is het Pésachverhaal. Aanleiding tot deze vertelling, de Hagadah, geeft de jongste van het gezelschap die vraagt:

Waarom is deze avond anders dan alle andere avonden?
Alle andere avonden mogen wij gezuurd en ongezuurd brood eten, vanavond eten wij alleen matsot.
Anders eten we de meest uiteenlopende groenten. Waarom nu bittere kruiden? Anders dopen we zelfs niet eenmaal in en nu tweemaal?
Anders eten wij zittende of leunende, waarom nu alleen leunende?

Op traditioneel zingende toon gaat de vader Pésachverhaal vertellen. „Dienstbaar waren de farao van Egypte, maar de Eeuwige, onze God, leidde ons uit met sterke hand en uitgestrekte arm".
Rabbijn Pereira vertelt: Als ik de parafrase Deuteronomium, waarin ook de tien plagen zijn opgenomen, oplees, haal ik wat wijn uit de beker en dat gooi ik ernaast. Het feit dat anderen bij deze gebeurtenis omgekomen zijn, zijn het m'n vijanden, mag geen reden zijn voor volledige vreugde. Om dit te symboliseren halen we iets van de wijn uit de beker.
Pas na de Hagadah wordt er gegeten.
Tussendoor worden lofliederen gezongen. Het Hallel, Psalm 113 tot en met 118, wordt volledig gezegd. Aan het eind van de Seder krijgt ieder een stukje matsa ter herinnering aan het Pésachoffer dat sedert de verwoesting van de tempel niet meer gebracht kan worden. Hierna wordt niets meer gegeten om te voorkomen dat men de nasmaak van dit symbolische gerecht kwijt zou raken.
De nacht na de Seder geldt als de nacht van de speciale bescherming. Dit ziet op de nacht waarin de verderfengel aan de met bloed bestreken deuren voorbijging, 's Nachts mag de deur open blijven omdat men staat onder Gods speciale bescherming. Glimlachend herinnert rabbijn Pereira aan een boek van de joodse schrijfster Carry van Bruggen, die beschrijft hoe teleurgesteld zij was, toen zij merkte, dat haar vader z'n bed uitging, om de deur op slot te doen.

Zes uur
Volgens rabbijn Pereira is Pesach voor de joodse kinderen enorm belangrijk. De kinderen moeten weten wie ze zijn en waar ze vandaan komen. Een goede Seder kan wel zo'n zes uur duren en betekent voor kinderen een hele zit. Er wordt echter van alles gedaan om de kinderen wakker te houden. Pésachliedjes worden gezongen en de vragen worden gesteld. Aan het begin van de avond verstopt vader een stukje matsa, dat het kind mag opzoeken en aan het eind van de avond, in ruil voor een kadootje, terug mag geven. De kinderen vormen in feite het middelpunt bij de viering van de Seder.
De synagoge speelt tijdens Pesach nauwelijks een rol. De orthodoxe jood zal evenals op andere dagen de synagoge bezoeken. Er is geen uiterlijk vertoon zoals bijvoorbeeld tijdens het Loofhuttenfeest. Wel worden de lofpsalmen gezongen. Het Hallel wordt alleen de eerste twee dagen volledig opgezegd. De rest van het feest slechts gedeeltelijk omdat men ook nu niet wil juichen over de val van de vijand.
In tegenstelling tot in Israël is er in Nederland verder weinig van Pesach te merken. Na de eerste twee feestdagen volgen er vier halve waarop men gewoon gaat werken. In Israël heeft iedereen vrij en men gaat er zeven dagen feestelijk gekleed. Voor Nederland geldt: het is Pesach want je eet matsot! De zevende dag is weer een hele feestdag (voor Israël de laatste) waarop de doortocht door de Rode Zee herdacht wordt.
Pesach is een dankbaar onderwerp geweest voor chassidische verhalen. Rabbijn Pereira vertelt een verhaal dat speelt in Rusland ten tijde van de pogroms. Een rabbijn gaf een jood opdracht om vlak voor de Seder op zoek te gaan naar „chameets". In geen enkel huis vond jongen iets. Vervolgens kreeg hij de opdracht om naar tabak te zoeken, waarvan het bezit destijds verboden was. De jongen kwam terug met de boodschap dat in ieder huis wel tabak te vinden was, waarop de rabbijn tot God sprak: Wat hebt u toch een bijzonder volk. Als u zegt: Er mag geen „chameets" zijn, dan is het er niet. Als de tsaar zegt: „Er mag geen tabak zijn", dan is het er. Alle pogroms ten spijt".
Het is een bijzonder feest en dat is het, zegt rabbijn Pereira ten slotte over Pesach. De geschiedenis leert: hoe wreder de tijd, des te meer belangstelling voor Pesach. Pesach wijst hogere idealen en door het te vieren toon je verbondenheid met het joodse volk. Door de eeuwen heen hebben mensen er alles voor over gehad om Pesach te kunnen vieren. En dat is nog niet veranderd.

 

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 5 april 1985

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Vanavond vieren joden de Seder met matsot en bittere kruiden

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 5 april 1985

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken