Bekijk het origineel

...heeft omgebracht al de kinderen die binnen Bethlehem waren...

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

...heeft omgebracht al de kinderen die binnen Bethlehem waren...

Herodes de Grote; „die van de kindermoord"

13 minuten leestijd

De dynastie van de Herodessen heeft veel vorsten aan Israël geleverd. Allen droegen dezelfde naam: Herodes. Om de Herodessen van elkaar te onderscheiden droegen zij nóg een naam. Antipas bijvoorbeeld; en Archelaüs, en Agrippa. Maar allemaal kwamen zij voort uit één familielijn, die van de Herodessen. Een van de bekendsten van hen was wel de zoon van Antipater: Herodes de Grote. Ter verduidelijking wordt daar vaak aan toegevoegd: "Die van de kindermoord in Bethlehem". En daarmee weten we precies wie we voor ons hebben; Israëls luisterrijkste en ellendigste koning. Herodes de Grote. Groot in steden bouwen, groot in pracht en praal, maar ook groot in haten, groot in wantrouwen en groot in het laten stromen van bloed.

  Ondanks dat het drama van de kindermoord in Bethlehem zo bekend is, blijkt er heel weinig over geschreven te zijn. Van de evangelisten is het alleen Mattheus die ons de geschiedenis verhaalt en dat slechts in enkele trekken: en enigen afgezonden hebbende, heeft omgebracht al de kinderen die binnen Bethlehem en deszelfs landpalen waren, van twee jaren oud en daaronder". Meer staat er van dat bloedtafereel niet geschreven in de Bijbel.


Geloofwaardig
  De joodse geschiedschrijver Flavius Josephus verzwijgt de kindermoord geheel. Er zijn slechts twee plaatsen te vinden in zijn Joodse Historiën waar hij eventueel zou kunnen zinspelen op het drama (Oudheden XVI 11, 7, 8 en XVII 2,4). Waarschijnlijk is dit echter niet.
  
Voor sommige geleerden was dat reden om deze geschiedenis niet te geloven. Dr. A. Sizoo schrijft hierover: "Alsof er niet vele gebeurtenissen zijn, die slechts eenmaal verteld worden, en alsof Mattheus niet even goed geloofwaardig is als heidense auteurs. Maar bovendien, wie de kindermoord niet gelooft, overschat de betekenis van deze gruwelijke gebeurtenis. Als men de geschiedenis van Herodes kent, dan weet men, dat Herodes' bevel om alle kinderen te Bethlehem van twee jaar en daaronder te doden voor hem - het is vreselijk het te moeten zeggen - maar een peuleschil geweest is". „Afgezien van de geringheid" van de kindermoord heeft Flavius Josephus nog een reden om het gebeuren te verzwijgen. Als jood vermijdt hij alle gebeurtenissen te beschrijven die het bestaan van Jezus als Zaligmaker zouden bewijzen.
  
De kindermoord neemt inderdaad in de lange rij van wandaden van Herodes maar een hele geringe plaats in. Van de stromen bloed die van zijn handen dropen vormde het kinderbloed uit Bethlehem slechts enkele druppels.


Concurrenten
  Herodes, de geniale boosdoener, verzwagerde zich eerst met de Makkabese vorstenfamilie, door zijn huwelijk met de schone Mariamne. In dit geslacht werd namelijk de koninklijke lijn van David voortgezet en zo koesterde Herodes de hoop een schijn van wettigheid aan zijn gezag te kunnen verlenen. Tegelijk zag hij de leden van het Makkabese vorstenhuis als concurrenten op zijn troon. Hij voelde zich dan ook pas veilig, nadat hij alle leden van de Makkabese linie uit de weg had laten ruimen.
  
Hij had zijn jeugdige zwager Aristobulus voor zijn ogen in bad laten verdrinken, drie van zijn eigen zonen werden in zijn opdracht gedood, de vader en de oom van zijn vrouw hadden onder zijn wrede handen het leven moeten laten en ten slotte liet hij ook zijn eigen vrouw Mariamne wurgen. Ziehier, in enkele trekken het beestmens Herodes getekend.
  
De heidense geschiedschrijver Macrobius verhaalt „dat keizer Augustus, toen hij hoorde, hoe onder de kinderen beneden de twee jaaren, welke Herodes, Koning der Joden, in Syriën had laten doden, ook zijn eigen zoon was, gezegd zoude hebbe: Het is beter het varken van Herodes te zijn, dan zijn zoon". Herodes, de jood, slachtte namelijk geen varkens...


  Herodes was een slaaf van zijn wantrouwen en angst. Alles wat zich op zijn weg vertoonde liet hij, zo het hem uitkwam, ombrengen. Vloeiend bloed schrok hem niet af. integendeel. Matthew Henry schrijft over Herodes: "Maar voor deze bloeddorstige is bloed gelijk drank voor waterzuchtigen: hoe meer zij drinken, hoe groter hun dorst wordt".


Onbetwist
  Na al deze door hem gepleegde moorden (om van zijn wrede daden buiten eigen familiekring maar niet te spreken) lijkt zijn heerschappij door niemand meer betwist te kunnen worden.
  
Leek onbetwist, totdat het gerucht in zijn paleis doordrong van een nieuw geboren Koning der joden. Dat was voor de wrede heerser een onverteerbare gedachte. Het was de vrees, dat zijn koningschap, of liever in dit geval van zijn opvolgers, zou worden aangetast. En dat bracht hem tot zijn afschrikwekkend plan. Een plan, dat zich in eerste instantie richtte alléén op de nieuwgeboren koning. 
  
Nadat de Wijzen (magiërs) in Jeruzalem gekomen waren en gevraagd hadden naar de geboren Koning der joden riep Herodes de overpriesters en schriftgeleerden en liet zich informeren over die Koning. Voor de geleerden was het een kleinigheid om Herodes voor te lichten: In Bethlehem zou de Messias geboren worden. Dat stond duidelijk in Micha.
  
Opvallend is dat de Wijzen vervolgens alleen verder gingen naar het dichtbij gelegen Bethlehem. Geen van de geleerden, maar ook geen van Jeruzalems bewoners ging met hen mee, ondanks dat zij allen op de hoogte waren van de komst en het doel van de Magiërs. (Matth. 2:3).
  "De koning Herodes nu. dit gehoord hebbende, werd ontroerd, en geheel Jeruzalem met hem".
 

Gissingen
  
Waar de Wijzen precies vandaan zijn gekomen is niet bekend. Men veronderstelt Arabië, Medië, Babylonië, Parthië of Egypte. Ze zijn ook wel beschouwd als vertegenwoordigers van Sem, Cham en Japhet. Hoeveel het er geweest zijn? Niemand weet het. De rooms-katholieken denken aan drie Wijzen; drie koningen. Ook zijn er wel geleerden die het aantal op twaalf of veertien houden.
  
Het blijven echter gissingen. Hoe het ook zij, de Wijzen (in dit verband betekent het woord Magos iets van astroloog of sterrenkundige; in het Nieuwe Testament wordt hetzelfde woord eenmaal vertaald door „tovenaar") werden door God gebruikt als herauten om Jeruzalem de geboorte van de Koning der joden aan te zeggen. Alleen, de overpriesters en schriftgeleerden geloven hen niet en zij gaan alleen verder.
  
Koning Herodes geloofde het echter wél. Ongetwijfeld heeft hij wakker gelegen door de gedachten dat in Bethlehem een zuigeling leefde, die door de Wijzen uit het oosten de Koning der joden genoemd kon worden, In volle omvang slaat dan de vrees voor het verlies van zijn koningschap weer toe.


Andere weg
  Twee gebeurtenissen zorgen er voor dat Koning Herodes zijn eerst beraamde plannen niet kan uitvoeren. De Heere verschijnt de Wijzen in een goddelijke openbaring (misschien wel een droom. maar zeker is dit niet). Het gevolg is dat de Wijzen langs een andere weg naar huis terugkeren en niet meer naar Jeruzalem gaan. Maar ook Jozef krijgt een goddelijke boodschap. Hij moet met Maria en het kindje vluchten naar Egypte. Het reisgeld zal voor hen geen probleem zijn geweest. De Heere zorgde daar al voor in de geschenken van de Wijzen.


Verijdeld
  Hoewel dit nergens geschreven staat wordt aangenomen dat de Wijzen koning Herodes beloofd hebben terug te zullen keren om hem verslag te doen. Deze gevolgtrekking berust hoofdzakelijk op de mededeling dat Herodes zag „dat hij van de Wijzen bedrogen (letterlijk bespot, vT) was". Anderzijds spreekt Mattheus nergens van een „erewoord" van de Wijzen. Integendeel: „En zij, de koning gehoord hebbende, zijn heengereisd".
  In plaats dat de 70-jarige Herodes Gods hand erin erkende, dat zijn fijngesponnen plan verijdeld was, en te elfder ure tot inkeer kwam, nam zijn woede juist toe. Wat hij door list niet had kunnen bereiken, moet nu maar door geweld gebeuren. De koninklijke geweldenaar deinst zelfs voor de grootste wreedheid niet meer terug.


Leeftijd
  Zorgvuldig had Herodes zijn plan voorbereid. Van de overpriestcrs en schriftgeleerden wist hij al dat de Koning der joden in Bethlehem geboren moest worden. Ook informeerde hij „naarstiglijk" bij de Wijzen „naar de tijd", wanneer de ster verschenen was". Deze inlichtingen gebruikte Herodes weer om de leeftijdsgrens van de kinderen die omgebracht moesten worden op twee jaar en daaronder te stellen. Letterlijk wil het zeggen: de kinderen onder de drie jaar.
  
Daaruit kan worden opgemaakt dat de Bethlehemitische gebeurtenissen niet vlak na Jezus' geboorte plaatsgehad hebben. (Volgens een andere mening zouden er twee jaar zijn verlopen tussen de komst van de Wijzen en het wrede bevel van Herodes). De koning zal in ieder geval de tijd ruim hebben genomen om zeker van zijn zaak te kunnen zijn.
  
Hoe de kindermoord vervolgens is uitgevoerd is niet bekend. Öf het een bloedbad geweest is, uitgevoerd door soldaten, of dat het sluipend gif zijn moordend werk gedaan heeft, het is onbekend. Aangenomen mag wel worden dat het alles niet in het geheim heeft plaatsgevonden. Wellicht heeft de koning het wegblijven van de Wijzen wel als voorwendsel aangegrepen om zich te dekken. Het kon hem aanleiding geven om de gedachte van een samenzwering tegen de staat ingang te doen vinden en, wees eerlijk, het was beter dat er enkele onnozele kinderen stierven, dan dat het hele volk verloren zou gaan. En zo aarzelde hij niet om zijn huiveringwekkende opdracht uit te vaardigen.

Uiteenlopend
  
Over het aantal kinderen spreekt de Bijbel ook niet. Maar er zijn natuurlijk wel min of meer betrouwbare berekeningen te'maken. Het is ongeveer te berekenen hoe groot het stadje Bethlehem in die tijd geweest is en met wat statistische rekenkunst (waarbij ook „de landpalen" zijn meegerekend) kom je op een getal van ongeveer twintig a dertig kinderen. Dat is ook het getal dat het meest in de diverse boeken is terug te vinden. De Engelsman F. W. Farrar, die leefde in de vorige eeuw en als specialist gold waar het de Herodessen betreft, noemt zelfs een getal van tien a twaalf. Het Ethiopisch misboek van de Griekse kerk maakt het wel heel bont: zij spreekt van veertienduizend kinderen.


Macrobius
  Macrobius spreekt in zijn Saturnaliën van handenwringende moeders, roodgeschreide ogen. In wanhoop opgeheven armen. Smartekreten, die doordrongen tot ver over Jeruzalem heen.
  
De vraag naar het waarom dringt zich bijna automatisch op bij het lezen over de kindermoord. Een vraag die zich niet beantwoorden laat met kille, koude sluitredenen. We kunnen elkaar wel voorcijferen, dat alle mensen niet even oud kunnen worden. We kunnen wel betogen, dat de kinderen die weggenomen worden voor wie weet hoeveel leed en zonde bewaard blijven. Maar dat is allemaal toch geen afdoend antwoord op het schreiende „waarom" van het hart. Het is een vraag die zich pas op kan lossen in het geloof en de ootmoedige belijdenis: God is God en wij begrijpen Hem niet. Het geloof begrijpt pas de beeldspraak van Luther, toen hij zei dat Gods wegen pas goed verstaan worden, indien ze als een Hebreeuwse Bijbel gelezen worden, niet van voren naar achteren, maar van achteren naar voren. En dat zullen we pas in de eeuwigheid kunnen doen.
  
Matthew Henry haalt in zijn verklaring nóg een andere lezing aan: „Sommigen zien nog een ander doeleinde der Voorzienigheid in de kindermoord te Bethlehem. Uit alle profetieën van het Oude Testament blijkt dat Bethlehem de plaats, en dit de tijd was van de geboorte van de Messias; daar nu al de kinderen te Bethlehem, die toen geboren waren, vermoord werden, terwijl Jezus alleen ontkwam, kan ook niemand dan Jezus er aanspraak op maken de Messias te zijn."
  
In het verlengde van het waarom dringt zich een andere vraag op: Wat is er van deze kinderen geworden? Zijn zij allen de Eeuwige heerlijkheid ingegaan? Ook daarover lopen de verklaringen uiteen. Sommigen ontkennen dit op grond van het feit, dat zij menen dat de kindermoord een speciale straf was. Bethlehem versmaadde de hoge eer dat in hun midden de Christus was geboren. Uit de Bijbel is dit evenwel in het geheel niet op te maken.
  
Anderen menen dat in de omgebrachte kinderen de eerste martelaren gezien mogen worden. Zij zijn, zeggen zij, gedood voor Christus en Zijn zaak. De onder ons bekende Korte Verklaring ontkent dit echter: „Onder martelaren verstaan wij degenen, die voor hun geloof of overtuiging lijden of sterven. En noch van deze kinderen, noch van hun ouders valt dit met enige zekerheid te zeggen." Ook deze vraag blijft nu onbeantwoord.


Breder verband
  Mattheus ziet de kindermoord in een breder verband. Steeds probeert de evangelist de lijn uit het Oude Testament door te trekken naar het Nieuwe Testament. Al twee keer eerder klonk het „Opdat vervuld zou worden hetgeen van den Heere gesproken is door de profeet". Aansluitend op de vermelding van de kindermoord klinkt het opnieuw: „Toen is vervuld geworden hetgeen gesproken is door den profeet Jeremia, zeggende: Een stem is in Rama gehoord, geklaag, geween en veel gekerm; Rachel beweende haar kinderen en wilde niet vertroost wezen, omdat ze niet zijn."
  
In deze tekst voorzegt de profeet het herstel van Israël en de terugkeer uit de ballingschap. De profeet wisselt zijn toekomstblik steeds af met een blik op het heden. Een heden, waarin de nood van het volk zeer hoog is. Om die nood te omschrijven grijpt Jeremia terug op een beeld uit het verleden. Hij schildert Rachel, die weent over de dood en de wegvoering van haar kinderen. Rachel was de stammoeder van Jozef en Benjamin, dus van het tienstammen-rijk en van het tweestammen-rijk.
  
Na de geboorte van Benjamin stierf Rachel bij Bethlehem en werd daar begraven. De bittere klacht van de stammoeder vindt in het graf geen rust. Integendeel, de klaagzang klinkt tot ver in de omtrek. Rama, de landstreek waarin Bethlehem lag, valt precies op de grens van het tienstammenrijk en het tweestammenrijk.


Vervulling
  Het beeld van de van kinderen beroofde Rachel roept Mattheus zijn lezers voor de geest om hun de betekenis van de kindermoord te Bethlehem te laten begrijpen. De Korte Verklaring zegt hiervan: „Zoals de wereldmacht" in de dagen van Jeremia het zaad van Jacob benauwde, zo komt zij thans in de persoon van Herodes de Edomiet tegen Rachels en Jacobs kinderen op. Ten diepste is haar woede gericht tegen de Christus, zoals in deze geschiedenis duidelijk blijkt. Daarom ligt in de smart van de vrouwen van Bethlehem de vervulling van Rachels smart".


Onbegrijpelijk
  Het lijkt voor ons onbegrijpelijk, dat de kindermoord voor de geschiedschrijvers zo weinig opzienbarend was, dat zij het niet eens vermeld hebben. Met afschuw probeer je je een voorstelling te maken van het verdriet van de moeders in Bethlehem, maar ook van de wreedheid van Herodes. Herodes leeft echter ook nu nog voort. De kindermoord heeft nog dagelijks plaats. En leek het getal van 14.000 doden in Bethlehem absurd hoog, in Nederland is het slechts een klein deel van het aantal ongeboren kinderen dat jaarlijks om het leven wordt gebracht. De lijn, die Mattheus legde uit het Oude Testament naar het Nieuwe Testament kan dus verder worden doorgetrokken. De brute, wrede Herodes leeft voort in de aborteur. Alleen, de moedersmart ontbreekt...



Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 20 december 1985

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

...heeft omgebracht al de kinderen die binnen Bethlehem waren...

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 20 december 1985

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

PDF Bekijken