Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Rijk gedetailleerde toren van Oude Kerk Werkhoven

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Rijk gedetailleerde toren van Oude Kerk Werkhoven

7 minuten leestijd

WERKHOVEN — Inwoners van de Utrechtse gemeente Werkhoven zouden zich hun dorp niet kunnen voorstellen zonder de Oude of Sint-Stevenskerk. De meesten weten niet meer van hun reeds elf eeuwen oude kerk dan wat ouders of grootouders hun vertelden. Oudere bewoners van het dorp kunnen nog vertellen van het griezelige grote gat dat ontstond na de instorting van een grafkelder. Een karrevracht zand was nodig om de onderaardse ruimte te dichten. Volgens zeggen was deze ruimte de ingang tot een eeuwenoude tunnel. De klokkeluiders van vroeger zien het moment nog voor zich dat de zware klepel tijdens het luiden dwars door de houten vloeren van de torenverdiepingen naar beneden stortte.

Over de geschiedenis van de kerk in al zijn facetten is onlangs een boekwerk verschenen met als titel: „De Oude of Sint-Stevenskerk te Werkhoven". Om de noodzakelijkheid van restauratie van Neerlands wellicht meest rijk gedetailleerde natuurstenen toren onder de aandacht te brengen van zoveel mogelijk mensen, heeft de kerkvoogdij van de hervormde gemeente in overleg met het stichtingsbestuur van Clavis Publicaties Middeleeuwse Kunst besloten over te gaan tot publikatie van een handzaam boekje. Dank zij de inzet van de schrijver drs. G. Vermeer kan men nu niet alleen kennis maken met het gebouw, maar ook met de grote rol die het in de dorpsgemeenschap heeft gespeeld.
De vroegste mededeling over het bestaan van de kerk in Werkhoven heeft de schrijver ontleend aan de Utrechtse goederenlijst van Sint Maarten, waarin vele verschrijvingen zijn ingeslopen in de loop der eeuwen. Zo ook in een zin met betrekking tot Werkhoven: „In Uuerken due ecclesie cum terris ad easdem pertinentibus et octo mansa alia" (In Werken twee kerken met bijbehorend land en acht hoeven). Aangetoond is dat we hier te maken hebben met een verschrijving. De oude naam van Werkhoven luidde niet Werken, maar Werkundia. Dit betekent dat niet in Werken twee kerken, maar in Werkundia een kerk bedoeld moet zijn.

Stichter
Verder wijst de Utrechtse goederenlijst aan dat de Frankische koning waarschijnlijk de stichter is van de oude kerk. Als de kerk niet door de koning zelf werd gesticht, dan toch wel met zijn toestemming door een van zijn vertegenwoordigers. De kerk werd toegewijd aan Sint-Stefanus, een heilige die in het Frankische rijk in zeer hoog aanzien stond. Nog voor 850 schonk de koning de Stevenskerk met bijbehorende goederen aan de bisschop van Utrecht om diens machtspositie te versterken. In de late Middeleeuwen was er van de bij de kerk horende bezittingen niet veel meer over. De kerk was arm, maar met behulp van de plaatselijke adel konden er aan het kerkgebouw toch een aantal verfraaiingen plaats hebben.
In het hoofdstuk „Het middeleeuwse kerkgebouw" staat G. Vermeer uitvoerig stil bij de verschillende bouwfasen. De romaanse kerk kwam namelijk niet gedurende een reeks, van aaneensluitende bouwactiviteiten tot stand, maar er zijn een aantal bouwfasen of campagnes te onderscheiden. In de vroege middeleeuwen was de kerk opgetrokken uit ter plaatse beschikbare materialen, waarbij voornamelijk gedacht moet worden aan hout en riet. Later werd het houten gebouw vervangen door een gebouw dat uit tufsteen was opgetrokken. Dit gebeurde voor het einde van de elfde eeuw. Pas in het laatste kwart van de twaalfde eeuw werd de toren tegen een reeds bestaand schip gebouwd (ook van tufsteen uit de Eifel). Van de romaanse kerk is nagenoeg alleen de toren ongeschonden gebleven. Wel zijn enkele wijzigingen aangebracht in het muurvlak. Na de verbouwing of uitbreiding van het schip was deze tweemaal zo lang als breed. Het koor zal een min of meer afgezonderd vertrek van de kerk hebben gevormd. Het schip was op het koor gericht, dat het liturgische middelpunt van de kerk vormde.

Rank
In de gotiek wijzigden de opvattingen over de kerkbouw zich en stond men een meer open en ranke bouwwijze voor. Ook in de kerk van Werkhoven vonden de voor de gotiek gebruikelijke wijzigingen plaats. Het romaanse koor werd vervangen door een geheel nieuw koor. Het gotische koor was hoger en breder. Ook deden de gotiek kenmerkende spitsboogvensters hun intrede in de kerk. Thans is in de kerk de spitsboog die toegang verleende tot het koor nog zichtbaar. De romaanse sporenkap werd vervangen door een steil zadeldak dat het schip een veel ranker aanzien gaf. In 1580 wordt de kerk van de roomsen overgenomen door de calvinisten.
Alleen in het interieur werden na de hervorming nog een aantal verfraaiingen aangebracht. De katholieke inventaris maakte hier langzamerhand plaats voor een inrichting die geheel was aangepast aan de protestantse eredienst. Hieraan is een jarenlange strijd vooraf gegaan tussen de calvinisten en de katholieken om het eigendom van de kerk. De calvinisten werden gesteund door de staten van Utrecht, die in 1580 besloten onder druk van een calvinistische minderheid de roomse erediensten te verbieden en de roomse kerken open te stellen voor de calvinisten.

Onverschillig
In 1830 was een eerste grote verbouwing sinds de middeleeuwen noodzakelijk geworden vanwege de slechte staat waarin het kerkgebouw verkeerde. De verbouwing van de kerk is tekenend voor de onverschilligheid waarmee men in de negentiende eeuw omging met middeleeuwse monumenten. De architect wilde aanvankelijk een nieuwe, veel kleinere kerk bouwen, maar na rijp beraad besloot men van het schip alleen de zuidelijke gevel en een gedeelte van de westgevel te slopen. Het gehele schip werd met een meter verlaagd. Het gotische koor ging tegen de vlakte, daarvoor in de plaats kwam een consistoriekamer van een kleinere omvang. De boog die voorheen toegang verschafte tot het koor metselde men dicht, op een kleine opening na, die naar de consistoriekamer leidde. De ingang tot de kerk in het midden van de zuidgevel werd van een portaal voorzien.
Vanzelfsprekend schenkt de schrijver in zijn boek veel aandacht aan de eeuwenoude tufstenen toren. De toren is opgebouwd uit vier geledingen. Als gevolg van versnijdingen wordt hij naar boven toe enigszins smaller. Door het ontbreken van grote openingen maakt de toren een massieve indruk. De toren werd in de periode van de gotiek opgeluisterd met een sierlijke spits, die aanmerkelijk hoger was dan de oorspronkelijke bekroning.
De toren is aan drie zijden gedecoreerd. Alleen de achterzijde is onbewerkt. De drie overige zijden zijn, op de ingang na in de westgevel, identiek. De onderste geleding is versierd met twaalf boogjes rondboogfries, de daarop volgende door diamantkopfries, terwijl de derde geleding een keperfries vertoont. De bovenste geleding eindigt met een rondboogfries, ditmaal samengesteld uit tweemaal zo grote boogjes.

Sloop
Het heeft niet veel gescheeld of de toren was evenals het koor in 1830 met de grond gelijk gemaakt. Burgemeester De Vriendt stelde de kerkvoogdij dat jaar voor de toren in een moeite te slopen en de opbrengst van de verkochte materialen te delen. Nader onderzoek wees uit dat het de toren mankeerde aan het nodige onderhoud, maar dat de toestand niet ernstig was. Van belang is de verplaatsing van de opgang van de toren, een karwei dat de kerkvoogdij voor haar rekening nam. Sinds de bouw waren de verdiepingen van de toren uitsluitend te bereiken via een ladder in het schip, die naar een deuropening op de eerste verdieping van de toren leidde. In 1830 liet men deze opgang vervallen en timmerde men een trap onderin de toren en hakte men in het stenen gewelf een opening.
Het wachten is nu op een algehele restauratie van de toren, die niet al te lang mag worden uitgesteld. De vele steigergaten in de toren bevinden zich daar al eeuwen. Generaties werklieden hebben er gebruik van gemaakt om de toren te besteigeren. Hopelijk zullen deze gaten nog in de nabije toekomst worden gebruikt.
„De Oude of Sint-Stevenskerk te Werkhoven" is een prettig lezend boek, verlucht met veel foto's. Het boek geeft een goed inzicht in het ontstaan en het reilen en zeilen van de Oude of Sint-Stevenskerk door de eeuwen heen. Zowel de bouw van de kerk als de toren wordt uitvoerig beschreven. Maar ook de plaats die het in de dorpsgemeenschap heeft gespeeld komt ter sprake.
N.a.v. „De Oude of Sint-Stevenskerk te Werkhoven", door drs. G. Vermeer; 32 pagina's, f 8,50. Verkoopadressen: A. W. H. Korpel, Herenstraat S3, Werkhoven, tel. 03437-1276 en uitgeverij De Walburg Pers in Zutphen, tel. 05750-10522

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 15 januari 1986

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Rijk gedetailleerde toren van Oude Kerk Werkhoven

Bekijk de hele uitgave van woensdag 15 januari 1986

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken