Bekijk het origineel

De vertaler vertaalt, de computer helpt

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De vertaler vertaalt, de computer helpt

Kan een moderne uitvinding als de computer de omvang van het bijbelvertaalwerk beperken?

7 minuten leestijd

De uitvinding van de boekdrukkunst, meer dan vijf eeuwen geleden, opende geweldige mogelijkheden voor de verspreiding van het gedrukte Woord. Dat gold ook toen in 1637 de arbeid van de statenvertalers met de eerste editie bekroond werd. Het vertalen zelf was gebeurd op de traditionele manier: lezen, woordenboeken naslaan, commentaren uit christelijke en rabbijnse hoek onderzoeken, vergelijken, bespreken, een besluit nemen en kanttekeningen opstellen. Kan een moderne uitvinding, de computer, de omvang van sommige veelal tijdrovende fasen in het bijbelvertaalwerk beperken? Dit artikel vertelt over een project, begonnen in het kader van de Zending der Gereformeerde Gemeenten, waarbij de computer in het bijbelvertaalwerk meer wordt ingeschakeld dan veelal het geval is.

Boeken, of liever handschriften, overschrijven was in de Middeleeuwen letterlijk en figuurlijk monnikenwerk; maar ook veel arbeid, die later verricht werd in verband met het Woord van God, kon zeeën van tijd kosten. Ik denk hier bij voorbeeld aan het indrukwekkende werk van Trommius. De Concordantie, door ds. Martinus begonnen, werd door schoonzoon ds. Trommius voltooid: 35 jaar nadat de eerste Statenbijbel gedrukt was, verscheen het eerste deel van de Concordantie op de "nieuwsovergesetten Bibel", dat het Nieuwe Testament omvatte. Jaren later verschenen de delen op het Oude Testament. Trommius zelf sprak van een „werck van ongeloof like swaerte".

Inmiddels zijn de eerste computerconcordanties verschenen. Wanneer eenmaal de tekst van een geschrift is vastgelegd, is het maken van een concordantie nu een werk dat weinig menselijke arbeid meer hoeft te kosten.

Grenzen
Ook in de wereld van het bijbelvertaalwerk werden de mogelijkheden van geautomatiseerde gegevensverwerking na verloop van tijd ingezien. Men kan zelfs stellen dat in het begin de verwachtingen te hoog gespannen waren. Men heeft wel eens gemeend dat een computer de taak van een vertaler in belangrijke mate zou kunnen overnemen. Dat is kennelijk onmogelijk. Alleen een computerprogramma van zeer hoge ingewikkeldheid zou een eenvoudige tekst kunnen vertalen. De tijdsinzet nodig voor het maken van zo'n programma zou rendabel kunnen zijn voor de verwerking van zeer grote hoeveelheden eenvoudige tekst in een zeer beperkt aantal talen.
De bijbel is echter niet eenvoudig (als tekst, wel te verstaan), is niet zeer omvangrijk en wordt overgezet in een zeer groot aantal talen. Al in 1964 schreef Nida, een van de voormannen van de Verenigde Bijbelgenootschappen: „Jammer genoeg is er teveel publiciteit geweest rond het machinaal vertalen... Er zijn bepaalde theoretische grenzen aan het machinaal vertalen gesteld, die het gebruik ervan voor het vertalen van teksten onmogelijk maken".
Het gebruik van computers in het bijbelvertaalwerk is tot nu toe vrijwel beperkt tot de fasen na het eigenlijke vertaalwerk, al is de tijdsbesparing daardoor belangrijk genoeg. Programma's zijn ontwikkeld, vooral door de Wycliffe bijbelvertalers, voor het controleren en corrigeren van teksten, voor het maken van een woordenboek op basis van een gegeven tekst, voor het nagaan van gewenste concordanties, voor het controleren van spelling enzovoorts. Ook is er programmatuur, waarmee een vertaling gezet en wel bij de drukker kan worden afgeleverd.
Is daarmee alles gezegd over het gebruik van computers in het bijbelvertaalwerk? Dat lijkt niet het geval te zijn.

Computerhulp
Binnen het zendingswerk van de Gereformeerde Gemeenten wordt hoge prioriteit gegeven aan het vertalen van de Bijbel in de taal van de volken waaronder gewerkt 'wordt. Aangezien het vertalen van alleen al het Nieuwe Testament zeer veel tijd vraagt en in sommige landen de mogelijkheden om voor werkers lange termijnvisa te krijgen zeer beperkt zijn, is besloten om in een experimentele fase te beginnen met de uitvoering van een door schrijvers dezes ontworpen opzet, waarbij de inschakeling van een computer in het vertaalproces grote tijdwinst kan opleveren.
Zo krijgt de computer toch een grotere plaats dan gewoonlijk het geval is. Het tijdverslindende zoeken naar passende termen in de doeltaal kan nu vrijwel vervallen, als de vertaler eenmaal de equivalenten heeft vastgesteld. De tijdsbesparing betreft dus vooral het woordenboekgebruik. Ook hier geldt dat een computer niet kan vertalen. Maar voor het snel uitvoeren van administratieve procedures is de computer bij uitstek geschikt. Wordt het werk van de Heilige Geest niet uitgeschakeld, zodra de computer zijn werk begint? Niet meer dan wanneer een vertaler pen en potlood ter hand neemt. De vertaler vertaalt, de computer helpt.

Onderdelen
Het project bestaat in hoofdlijnen uit drie onderdelen. In de eerste plaats moet de Griekse tekst (want het project beperkt zich vooralsnog tot het Nieuwe Testament) zo gecodeerd worden dat een computer die kan 'lezen' en ermee kan 'werken'. In de experimentele fase is dat gedaan voor het evangelie naar Lukas, het grootste boek van het Nieuwe Testament. In de tweede plaats moet programmatuur voor het verwerken en omzetten van de grondtekst ontworpen worden; dat is gebeurd met medewerking van een computerdeskundige. In de derde plaats moet een woordenlijst gemaakt worden van alle woorden in het Nieuwe Testament, met opgave van het aantal keren dat een woord voorkomt. Ook dit onderdeel is uitgevoerd. In de experimentele fase zijn de Griekse woorden voorzien, met behulp van de concordantie, van de weergaven die in de Statenvertaling voorkomen. Maar in principe kan de woordenlijst gevuld worden met equivalenten in elke taal; dat maakt het project voor het wereldwijde zendings- en vertaalwerk juist zo bruikbaar; op dit moment wordt ook al gewerkt aan een editie in het Engels.

Resultaat
Wie een uitdraai van het bewerkte materiaal voor zich heeft, ziet daarop de Griekse tekst in hoofdwoorden met een opgave van de grammaticale informatie die in elke Griekse vorm vervat is. Per woord uit de grondtekst volgt daaronder het equivalent (of reeks equivalenten) in de doeltaal (in de experimentele fase dus het Nederlands van de Statenvertaling). Daaronder volgt een stukje lege ruimte waarop de vertaler zijn vertaling of de student zijn aantekeningen kan schrijven. Voor wie weet dat er behalve de zogenaamde textus receptus (de tekst die aan de Statenvertaling ten grondslag lag) manuscripten bestaan met op sommige plaatsen andere lezingen, is het wellicht interessant te vermelden dat een aantal voor de vertaling belangrijke varianten ook is opgenomen in de Griekse basistekst.

Gebruik
De resultaten van dit taalproject zijn uiteraard in eerste instantie van waarde voor het bijbelvertaalwerk. Daarbij moet niet alleen gedacht worden aan vertalers uit de westerse wereld die de grondtekst niet kennen. Overigens is dit werk voor hen wel van belang; recent nog werd op een bijeenkomst van vertaalconsulenten de wenselijkheid van kennis van de grondtekst voor vertalers onderstreept. Maar het project is ook van groot belang voor die gebieden waar zogenaamde lokale vertalers het hoofdaandeel in het bijbelvertaalwerk voor hun rekening nemen. Ze zijn daarbij afhankelijk van vertalingen in een wereld- of handelstaal en commentaren en vertaalhulpen. Door het materiaal van het onderhavige project hebben ze wél toegang tot de grondtekst, ook al kunnen ze geen Grieks lezen. Zo kan de aansluiting bij de grondtekst en de consistentie in een vertaling bevorderd worden.

Ook voor Studie
In discussies met verschillende personen en instanties over het project kwam, naast de groep van bijbelvertalers, een andere grote doelgroep in het vizier die de resultaten van het project kan gebruiken. Dat is de groep van studenten en overige geïnteresseerden die de Schriften wil onderzoeken maar kennis van het Grieks mist. Denk in dit verband aan de grote schare van theologische studenten in de Derde Wereld. Het wordt nu mogelijk inzicht in de grondtekst en de structuur daarvan te verwerven zonder in engere zin Grieks te hoeven kennen of lezen.

Interesse
Het ligt begrijpelijkerwijs niet in de bedoeling de resultaten van het project slechts te distribueren onder een kleine groep. Daarvoor is de zaak van het Woord van God te belangrijk. Het materiaal kan dan ook in principe tegen betaling van de kostprijs beschikbaar gesteld worden aan geïnteresseerden in bijbelvertaalwerk of theologisch onderwijs. Contacten met vertegenwoordigers van onder andere The Trinitarian Bible Society en de Wycliffe Bible Translators, ieder op hun wijze betrokken bij bijbelvertaalwerk en de verspreiding van Gods Woord, wijzen op grote belangstelling voor het project, zeker ook voor het werk in de vele talen waarin tot nu toe geen bijbelgedeelte beschikbaar is.

Geïnteresseerden kunnen zich voor nadere informatie schriftelijk wenden tot: Buro ZGG, afd. Vertaalprojekt, Postbus 232, 3440 AE Woerden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 11 september 1987

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

De vertaler vertaalt, de computer helpt

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 11 september 1987

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

PDF Bekijken