Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Voor de leugen van Stalin breekt het uur van de waarheid aan

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Voor de leugen van Stalin breekt het uur van de waarheid aan

Schokkende werkelijkheid collectivisatie eindelijk bespreekbaar

14 minuten leestijd

In de ruim zeventig jaar dat de Sowjet-Unie nu bestaat, heeft het Sowjetvolk al heel wat ellende meegemaakt. Een van de meest tragische bladzijden in de nog zo jonge geschiedenis van de Sovjet Unie is wel de gedwongen collectivisatie van de landbouw eind jaren twintig, begin jaren dertig en de daaropvolgende hongersnood van de jaren 1932-1933. Miljoenen mensen moesten dat in die beruchte jaren met de dood bekopen.

De historicus Robert Conquest noemt een aantal van 14,5 miljoen slachtoffers, waarvan ruim zeven miljoen alleen al zijn omgekomen als gevolg van de honger in de jaren 1932-1933. Volledig betrouwbare cijfers zijn echter nog niet beschikbaar, omdat de resultaten van de volkstellingen van 1937 en 1939 zorgvuldig geheim zijn gehouden door Stalin en zijn opvolgers. Op het ogenblik worden evenwel veel archieven geopend.

Westerse en dissidente Sowjethistorici zeggen al jaren dat Stalin de campagne van de gedwongen collectivisatie bewust en zonder enig mededogen heeft doorgevoerd en dat hij ook de hongersnood van 1932-1933 opzettelijk gecreëerd heeft. Volgens Conquest was Stalins "hongerterreur" in het bijzonder gericht tegen de Oekraïeners. De reden voor de gedwongen collectivisatie zou zijn dat Stalin de opbrengsten uit de landbouw wilde gebruiken voor een snelle industriële opbouw van de Sowjet-Unie. Om dat gemakkelijker te kunnen doen, wilde hij de landbouw helemaal onder staatscontrole brengen. Bovendien zou hij met de gedwongen collectivisatie zijn gelijk binnen de partij willen onderstrepen en ook wilde hij het verzet van de zelfstandige, zelfdenkende boeren, en volgens Conquest in het bijzonder van de nationaal bewuste Oekraïeners, voor eens en voor altijd willen breken.

Verandering

In de Sowjet-Unie zijn deze beweringen altijd zonder meer van de hand gewezen al anti-Sowjetlaster. De collectivisatie van de landbouw gold als een fase die voor de opbouw van de Sowjetstaat van wezenlijk belang was. Aan de juistheid ervan mocht niet worden getwijfeld. Over de hongersnood en de "Oekraïense factor" werd helemaal niet gesproken.

Sinds kort is hierin verandering gekomen. Ook hier doet de "glasnost" zich gelden. Bij de viering van de zeventigste verjaardag van de Oktoberrevolutie in november van het vorige jaar gaf partijleider Gorbatsjov nog een gunstige waardering van de collectivisatie. Wel keurde hij de „excessen" af die Stalin op zijn geweten had, maar toch waren er volgens hem slechts enkele duizenden doden gevallen.

Dergelijke opmerkingen klinken vreemd uit de mond van de man die zegt dat het Sowjetvolk er recht op heeft de hele waarheid over het eigen verleden te weten, al is die waarheid dan niet altijd even prettig, des te meer omdat terzelfder tijd of kort daarop wetenschappers en schrijvers wel met harde oordelen en nieuwe, voor de Sowjetburger schokkende feiten kwamen.

Gevoelig

Het is echter al vaker voorgekomen dat Gorbatsjov zelf zich gematigder uitsprak dan van hem verwacht zou mogen worden. Waarschijnlijk houdt dat verband met zijn positie binnen het Politburo. Waarnemers menen dat Gorbatsjov zich bewust gematigd opstelt om zo de conservatieve vleugel in het Politburo niet al te hard voor het hoofd te stoten. Feit is dat lang niet iedereen in de Sowjet-Unie, ook niet aan de top, blij is met de ontluistering van de persoon van Stalin en de „besmeuring" van het verleden, zoals zij dat noemen.

Hoe gevoelig het naar boven halen van de 'hele waarheid' ligt, bewijst nog eens de confrontatie die zich op het ogenblik afspeelt in de Sowjet-top en die, zeer ongebruikelijk, ook op de pagina's van de Sowjetskaja Rossija en de Prawda tot uiting kwam. Op het ogenblik ziet het er naar uit dat de behoudende vleugel, met als voornaamste aanvoerders tweede man Jegor Ligatsjov en KGB-chef Tsjebrikov,.heeft moeten inboeten, maar het pleit is nog niet definitief beslecht. Naar verwachting zal de beslissende ronde op het negentiende partijcongres worden uitgevochten.

Alle ruimte

Gorbatsjov geeft de pers en de intelligentsia desondanks alle ruimte om Stalins misdaden aan de kaak te stellen, om met nieuwe gegevens over bij voorbeeld de jaren 1929-1933 te komen en om de discussie verder te voeren. Sowjethistorici gaan (nog) niet zo ver als hun westerse collega's, maar toch kunnen zij nu ook serieus onderzoek doen en openlijk bespreken dat de terreur van de collectivisatie en de daaropvolgende hongersnood miljoenen doden hebben geëist. Bovendien is ook de vraag bespreekbaar of de collectivisatie wel of niet noodzakelijk was en waarom deze zoveel slachtoffers moest eisen.

Zo meent de bekende Sowjethistoricus V. P. Danilov nu dat het aantal slachtoffers van de hongersnood van 1932-1933 rond de drie tot vier miljoen mensen moet liggen. Over het totale aantal slachtoffers van de collectivisatie kan hij nog niets zeggen, omdat hij en zijn collega-wetenschappers zich naar zijn zeggen in het verleden nauwelijks met serieus onderzoek naar de periode van de collectivisatie konden bezighouden. Ze hadden geen toegang tot de bronnen en mochten ook niets van betekenis publiceren. Nu is dat veranderd.

Gorbatsjov geeft de pers en de intelligentsia desondanks alle ruimte om Stalins misdaden aan de kaak te stellen, om met nieuwe gegevens over bij voorbeeld de jaren 1929-1933 te komen en om de discussie verder te voeren. Sowjethistorici gaan (nog) niet zo ver als hun westerse collega's, maar toch kunnen zij nu ook serieus onderzoek doen en openlijk bespreken dat de terreur van de collectivisatie en de daaropvolgende hongersnood miljoenen doden hebben geëist. Bovendien is ook de vraag bespreekbaar of de collectivisatie wel of niet noodzakelijk was en waarom deze zoveel slachtoffers moest eisen.

Zo meent de bekende Sowjethistoricus V. P. Danilov nu dat het aantal slachtoffers van de hongersnood van 1932-1933 rond de drie tot vier miljoen mensen moet liggen. Over het totale aantal slachtoffers van de collectivisatie kan hij nog niets zeggen, omdat hij en zijn collega-wetenschappers zich naar zijn zeggen in het verleden nauwelijks met serieus onderzoek naar de periode

De reden voor de gedwongen collectivisatie zou zijn dut Stalin de opbrengsten uit de landbouw wilde gebruiken voor een snelle industriële opbouw van de Sowjet-Unie. Hier de aanleg van de Russische BAM-spoorlijn tussen Davan en Severobaikalsk. De foto dateert uit 1979. maar het zal volgens Danilov nog wel enige tijd kosten voor de uitkomsten van het nieuwe onderzoek bekend zijn.

'Ontkoelakt'

Elders vertelde hij echter wel dat het aantal „ontkoelakte" boeren tien tot vijftien procent van alle boerenhuishoudens betrof ("ontkoelakt" worden, betekende als een rijke, kapitalistische en uitbuitende hereboer, die anderen voor zich liet zwoegen, van have en goed beroofd te worden door de staat en vaak ook nog verbannen te worden naar de onherbergzame streken van Noord-Rusland, Siberië of Kazachstan. De verbannenen moesten daar maar zien hoe te overleven).

Danilov zei dat de meeste ontkoelakte boeren ten onrechte geleden hadden, omdat het werkelijke aantal koelakken in het begin van de jaren twintig hooguit vier procent van alle boerenhuishoudens betrof en er later eigenlijk helemaal geen koelakken meer waren. Wie echter een paard, meer dan één koe en een paar varkens bezat, gold destijds al als een koelak. In totaal hebben volgens de historicus Iwnitski een twintig tot vijfentwintig miljoen plattelanders onder Stalins terreur geleden. Volgens hem had Stalin dat in 1940 zelf gezegd.

Gelijkluidend

De vooraanstaande econoom Geli Sjmeljov komt tot een gelijkluidende conclusie. Twaalf tot vijftien procent van alle vijfentwintig miljoen boerengezinnen die de Sowjet-Unie destijds telde was ontkoelakt. Als men dan rekent dat een gezin uit ten minste zes personen bestond, dan komt men uit op een aantal slachtoffers van rond de twintig miljoen. Hiermee worden dan alle slachtoffers bedoeld, niet alleen de doden, maar ook de gedeporteerden, van hun bezit beroofden en zij die honger geleden hebben. Het verst gaat momenteel in de Sowjet-Unie het literaire maandblad Novij Mir (de nieuwe wereld). Daarin schrijft de inmiddels overleden schrijver Wladimir Tendrjakov dat volgens hem tien miljoen mensen het leven hebben gelaten in de jaren 1929 tot 1933. Het baseert zich daarbij op uitlatingen van de dissidente Sowjethistoricus Roy Medwedev en de memoires van Sir Winston Churchill, die in de Sowjet-Unie nooit in hun geheel zijn gepubliceerd. Churchill vertelt daarin hoe Stalin op zijn vraag hoeveel miljoen mensen er omgekomen waren als gevolg van de collectivisatie en honger, alle tien vingers omhoog stak.

Waarom zoveel leed

Het gaat echter niet aan het leed te degraderen tot een rekenkundige kwestie, tot enkel de vraag hoeveel miljoen mensen er precies zijn omgekomen. Immers, hoe erg het leed van al die miljoen ook geweest mag zijn, elk slachtoffer is er een te veel geweest. Belangrijker is de vraag waarom er zoveel leed was. Over die vraag wordt op het ogenblik heftig gediscussieerd.

Tot voor kort is steeds volgehouden dat de gedwongen collectivisatie nodig was voor de industriële opbouw, maar die stelling kan nu ook in de SowjetUnie niet meer overeind worden gehouden. Tijdens de periode van de Nieuwe Economische Politiek, in de jaren voor de collectivisatie, ging het de landbouw en de economie in het algemeen veel beter dan later en kwam er dus ook meer geld in de schatkist. Om die reden was geen collectivisatie nodig, aldus de Sowjetpers nu.

Geloofwaardiger

Andere, geloofwaardiger, maar veel dubieuzer redenen voor de gedwongen, gewelddadige collectivisatie zouden zijn dat Stalin daarmee het gelijk van zijn visie tegenover zijn tegenstanders nog eens extra wilde onderstrepen. Hij duldde geen tegenstand, en ook wilde hij voorgoed afrekenen met het koppige verzet tegen de collectivisatie van de zelfstandig denkende boeren, zo menen Sowjet-historici op het ogenblik.

Toen Stalin in 1929 zijn collectivisatiecampagne begon, zette hij zijn mensen op het platteland aan de campagne zo snel mogelijk tot een succes te brengen en de boeren in 1930 allemaal in kolchozen of sowchozen onder te brengen. Als gevolg daarvan ontstonden er al gauw uitwassen, want veel boeren wilden hun eigen bedrijf en vee niet opgeven. Elk dorp moest bovendien een vast percentage koelakken ontmaskeren, ook als ze er niet waren. Tallozen werden zo onschuldig onteigend, gedeporteerd of bij verzet terechtgesteld.

"Duizelingen"

Pas toen de boeren uit protest massaal hun vee begonnen af te slachten om hun paar koeien of hun paard maar niet aan de kolchoz af te staan en de boerenopstanden in 1930 een bedreigende omvang bereikten, nam Stalin tijdelijk gas terug. Hij schreef in de Prawda een artikel getiteld: "Duizelingen van succes". Daarin loofde hij de successen van de collectivisatie, maar gaf de schuld voor de terreur tegen de boeren aan de lagere partiikaders. Die zouden dan ook gestraft worden. Zelf zou hij niet van de terreur hebben geweten.

Stalin zei dat de. boeren zelf zouden mogen kiezen of ze wel of niet tot de kolchozen wilden toetreden. Dwang was ontoelaatbaar, zei hij. De boeren lieten zich dit geen twee maal zeggen. Binnen enkele dagen liepen alle kolchozen weer leeg. Dat moet voor Stalin wel een hele ontgoocheling zijn geweest. De boeren hadden geen boodschap aan het communisme. Volgens Sowjetschrijvers en -historici is het voor Stalin een extra reden geweest om de boeren in het vervolg hard aan te pakken.

Wakker schudden

Veel Sowjetburgers geloven nog steeds in Stalins onschuld. Om die mensen wakker te schudden, wees Danilov erop dat Stalin alleen al in de eerste maanden van de collectivisatie meer dan 50.000 brieven van boeren en lagere bestuurders uit de provincie gekregen had. Daaruit kon hem genoeg duidelijk worden, maar Stahn trok er zich niets van aan. Hij laste in de zomer van 1930 alleen maar even een adempauze in om daarna met dubbele hardheid terug te slaan.

Velen hadden Stalin heel goed door. Een boer uit Dnjepropetrowsk bij voorbeeld schreef Stalin een brief waarin hij hem openlijk beschuldigde van huichelarij. Hij schreef: „... en kameraad Stalin sliep toen (tijdens de terreur voor de zomer van 1930, KvdH) waarschijnlijk de slaap der rechtvaardigen en hoorde of zag niets van de fouten. Maar men moet ook u terechtwijzen. Kameraad Stalin schuift echter alle schuld van zich en beschermt zichzelf en de hoge heren".

Graanexport

Van zulke vormen van verzet was Stalin al evenmin gediend. Al gauw begon hij een nieuwe terreurcampagne tegen de boeren. Wie zich nu verzette tegen de collectivisatie kon helemaal niet op mededogen rekenen. Miljoenen boeren werden verdrukt en gedeporteerd. Toch bleven ze verzet bieden. In de kolchozen werkten ze uiterst langzaam of helemaal niet. De produktie van graan daalde daardoor sterk en de voedseltekorten stegen. Desondanks bleef de SowjetUnie graan exporteren, zogenaamd om de import van machines nodig voor de industriële opbouw mee te financieren, maar door de crisis van 1929 was de graanprijs op de wereldmarkt sterk gekelderd. Daardoor viel de economische betekenis van de graanexport haast te verwaarlozen.

Stalin trok zich daar niets van aan. Hij bleef exporteren, ondanks de groeiende voedseltekorten. In 1930 verkocht de Sowjet-Unie 4,8 miljoen ton graan aan het buitenland, terwijl in eigen land boeren hongerden. In 1931, bij een slechte^, re oogst, werd liefst 5,2 miljoen ton geëxporteerd. Zelfs in het verschrikkelijke; hongerjaar 1932, toen de boeren niet genoeg graan was gelaten om de akkers opnieuw in te zaaien en vele boeren weigerden het land op te'gaan omdat ze wisten dat voor henzelf toch niets overbleef, toen nog werd graan uitgevoerd.

Lange tijd taboe

Waarom deed Stalin dat? Die vraag is lange tijd taboe geweest in de SowjetUnie, evenals het thema van de hongersnood zelf trouwens. Een lezer van het blad Ogonjok suggereerde onlangs dat-, de hongersnood van 1932-1933 bewust geschapen was. In het Westen is die mening al lang aanvaard, maar in de Sowjet-Unie niet. De historicus Danilov steunt die opvatting echter ook. Hij schreef dat Stalin in de zomer van 1932 in een brief aan de schrijver Michail Sjolochov de boeren had beschuldigd van sabotage omdat ze niets presteerden, maar hij beloofde dat verzet te beantwoorden met een „vernietigende slag".

In de winter van 1932-1933 heerste daarop een ongekende hongersnood in de Oekraïne, het Wolgagebied, de Noordelijke Kaukasus, Kazachstan en Siberië. De Sowjetleiding deed niets om het leed te verlichten. De wetenschapper I. Bestuzjev-Lada zei dat, hoewel bij een soortgelijke hongersnood in 1921 wel hulp uit het Westen was aanvaard, dit in 1932 resoluut van de hand werd gewezen.

Ellende

De eerder genoemde Wladimir Tendrjakov geeft in zijn onlangs gepubliceerde autobiografische verhalen een schokkend beeld van de ellende in die jaren. Hij vertelde hoe hij als kind bij het spoorwegstation gedeporteerde boerengezinnen zag. Met veewagons werden ze aangevoerd. Allemaal waren ze sterk ondervoed. Ze konden nauwelijks op hun benen staan, zo verzwakt waren ze. De dorpsjeugd noemde hen "olifanten" vanwege hun door honger en ontberingen opgezwollen lichamen en ledematen. Hoewel deze "koelakken" nergens meer toe in staat waren, bijna niet meer in staat om te ademen zelfs, werden ze in afwachting van verder transport —als ze dat haalden tenminste, want iedere morgen kwam een voerman met zijn kar om de overledenen op te laden— toch nog opgesloten in veekralen en bewaakt doordemiHtie.

Tendrjakov noemde het een wonder dat hij als kind dat gezicht heeft kunnen verdragen van al die stervende mensen. De meesten lagen op de grond, anderen klemden zich in zwijgend lijden star vast rond een boom en weer anderen kauwden met een wezenloze blik in de ogen en bloederig schuim op de mond op berketwijgjes. De dorpsbevolking kon hen niet helpen. De meesten hadden zelf niet genoeg te eten en als ze al wilden helpen, dan was dat ook niet toegestaan. Er waren zelfs mensen die lachten om de ellende van de koelakken, die "vijanden van het volk", en zeiden dat het hun verdiende loon was.

Oekraïeners

Hoewel Stalins misdaden tegen de boeren nu stevig aan de kaak gesteld kunnen worden, bestrijdt de Sowjetpers toch met felheid de opvatting van de geschiedschrijver Robert Conquest en anderen dat Stalin met de hongersnood speciaal de Oekraïne en de Oekraïense bevolking van de Noordelijke Kaukasus wilde treffen. Danilov erkent dat de meeste slachtoffers van de hongersnood onder de Oekraïeners zijn gevallen, maar dat komt volgens hem omdat de Oekraïne een van de dichtstbevolkte landbouwgebieden van de Sowjet-Unie was (en nog is). Daarin heeft hij niet helemaal ongelijk.

Van Sowjetzijde wordt erop gewezen dat ook andere gebieden zwaar geleden hebben, bij voorbeeld Kazachstan, Siberië en Russische landbouwgebieden als de provincie Saratov. Alleen waren die gebieden minder dichtbevolkt en was het aantal slachtoffers navenant kleiner. Of Conquest gelijk heeft of niet, feit is wel dat het erkennen van de opvatting dat de hongercampagne speciaal gericht was tegen de Oekraïeners ook nu nog (of juist nu) een politiek explosieve lading met zich meedraagt voor de multinationale Sowjet-Unie. Niettegenstaande de 'glasnost' kan die mening daarom moeilijk verkondigd worden in de Sowjet-media. Stalin dwong de boeren te gaan werken op sowchozen en kolchozen. Deze combines in de Noord-Kaukasus oogsten tarwe op de velden van een kolchoze.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 21 mei 1988

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Voor de leugen van Stalin breekt het uur van de waarheid aan

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 21 mei 1988

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken