Bekijk het origineel

Een halve eeuw Willem Mengelberg

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Een halve eeuw Willem Mengelberg

„Sedert wanneer is het in Nederland een misdaad pro- of anti-iets te zijn ?"

5 minuten leestijd

Een opmerkelijke figuur, een man met tegenstrijdige karaktereigenschappen, Willem Mengelberg. Talloze anekdotes geven blijk van zijn ijdelheid. Jarenlang droeg hij tijdens de repetities een bril waarvan, naar later bleek, de glazen sterkte nul hadden: gewoon vensterglas. Hij had een scherpe tong. Hij kon gemeen zijn. Hij hield lange toespraken tot zijn orkest, maar ook was hij goedhartig en kon hij dingen met een kinderlijke onbevangenheid tegemoettreden. Wie stilstaat bij het 100-jarig bestaan van het Concertgebouworkest, kan niet om Willem Mengelberg heen. Hij was de man die, zoals vaak wordt beweerd, het orkest maakte tot wat het nu nog is: een van de vier a vijf beste orkesten ter wereld. Hoewel dit niet helemaal waar is —Mengelbergs voorganger Willem Kes was gedurende de eerste zeven jaar van het bestaan erin geslaagd het ensemble tot een zeer hoog niveau te brengen — moet toch gezegd worden dat de carrière van het orkest onlosmakelijk met die van Mengelberg verbonden is geweest. Meer dan 50 jaar heqft hij ervoor gestaan.

Omdat het Duitse merk Teldec ter gelegenheid van het eeuwfeest een serie cd's uitbrengt met historische opnames gemaakt onder Mengelberg, is er gelegenheid aan hem wat meer aandacht te besteden.

Beethoven

Mengelberg werd in 1871 geboren in Utrecht uit Duitse ouders. Hij kreeg zijn opleiding aan het conservatorium in Keulen van Ludwig WüUner, die op zijn beurt nog les had gehad van Anton Schindler, vriend en biograaf van Beethoven. Sommigen verklaren hieruit de bijzondere affiniteit die Mengelberg met het werk van Beethoven had. In 1895, 24 jaar oud, wordt hij benoemd tot eerste dirigent van het Concertgebouworkest.

Mengelberg was het prototype van een romantisch dirigent, een man van het grote gebaar, bij wie bezieling en warmte voorop stonden. Zijn opvatting over de Matthaus-Passion is in dit opzicht tekenend: grote tegenstellingen in tempo en dynamiek, zwaar aangezette begeleidingen, met name in de aria's. Voor Mengelberg was Bachs passiemuziek drama, een emotioneel gebeuren, waarin menselijke gevoelens de boventoon voerden.

Eenzijdig hobbyisme kan men hem echter niet verwijten. In de periode waarin hij het orkest leidde, klonk er veel eigentijdse muziek; verschillende keren nodigde hij componisten uit eigen werk te dirigeren. Strawinsky, Bartok en zelfs Schönberg stonden voor het orkest. Mengelbergs voorkeur ging echter uit naar Mahler en Richard Strauss. Met de eerste was hij zelfs bevriend. Hij heeft zich met overtuiging ingezet voor de uitvoering van diens werken. Maar dan stuit je weer op zo'n typische tegenstrijdigheid: Mengelberg schroomde niet, als hij het nodig vond, dingen anders uit te voeren dan Mahler ze voorschreef. Uit zijn nagelaten partituren blijkt dat hij ze retoucheerde. Dynamische tekens schrapte hij en verving ze door andere. Hij excuseerde zich daarvoor door te zeggen dat Mahler geen echte dirigent was!

Richard Strauss had grote bewondering voor Mengelberg en droeg zijn symfonisch gedicht "Ein Heldenleben" aan dirigent en orkest op.

Pro-Duits

Ronduit tragisch, maar vanuit zijn romantische instelling verklaarbaar, is Mengelbergs houding tegenover de Duitse bezetter geweest. Gespeend van enige politieke werkelijkheidszin schreef hij in augustus 1940 in De Telegraaf: „Ik ben pro-Duits en met goed recht. Sedert wanneer is het in Nederland een misdaad pro- of anti-iets te zijn?" Het dirigeerverbod voor zes jaar dat hij in 1947 kreeg opgelegd, heeft hij nooit kunnen verwerken. In 1951 stierf Mengelberg in Zwitserland. Hoe was Mengelberg als dirigent? De verleiding is groot om nu met verhalen te komen over zijn wijze van repeteren. Vriend en vijand vermelden de tomeloze energie waarmee hij zich inzette. Halfheid en onvolkomenheid waren hem een gruwel. Tijdens een repetitie merkte hij dat een van de violisten, een man die al jaren in het orkest zat, zijn partij niet goed kende. Hij tikte af en zei: „Mijnheer, wat doet u hier, ik ken u niet?". „Ja, maar mijnheer Mengelberg, ik ben...", stamelde de aangesprokene. „Mijnheer, houdt u op, ik heb u hier nog nooit gezien". Ook in de pauze, toen de arme man Mengelberg om opheldering vroeg, volhardde de laatste ijskoud in zijn houding.

Opvattingen

De cd's zijn opgenomen van 78-toeren-platen, en dat is te horen. Nu pleegt die ruismuziek uit een nabij verleden bij mij altijd een gevoel van nostalgie op te roepen. Maar na herhaald luisteren worden ook Mengelbergs muzikale opvattingen duidelijk en dan blijkt dat we te maken hebben met een wijze van musiceren die ver af staat van de huidige. Wie nu deze uit de beginjaren veertig stammende opnames beluistert, merkt dat het hier gaat om vertolkingen die het resultaat zijn van jaren schaven. Dit Concertgebouworkest speelt zo enorm gedisciplineerd en gedetailleerd, dat je het idee krijgt van een dirigent die nooit tevreden was en altijd beter wilde. Men kan dan de wenkbrauwen fronsen bij de vele glissandi van de strijkers, maar ze worden wel zeer gelijk en eensgezind gespeeld. Niets ontsnapte aan Mengelbergs aandacht, onbelangrijke noten bestonden voor hem niet.

De keerzijde van deze werkwijze is dat de grote hjn wel eens wordt onderbroken; de vele vertragingen die hij toepast werken op den duur vermoeiend. Zijn tempi hebben soms iets geforceerds. Het eerste deel van Tsjaikowsky's Serenade kan men bij Mengelberg geen Allegro moderato meer noemen, maar eerder Presto.

De uitvoering van Beethovens vijfde symfonie heeft mij het meest geboeid: schitterend zoals Mengelberg hier spanningen opbouwt en ze zich weer laat ontladen. Dit aanstekelijke musiceren heeft na zoveel jaren nog niets van zijn werking verloren.

Nederlandse muziek

Eén cd is uitsluitend aan Nederlandse muziek gewijd. Het resultaat vind ik WILLEM MENGELBERG ...mijnheer, wat doet u hier...

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 25 november 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Een halve eeuw Willem Mengelberg

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 25 november 1988

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken