Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Jakes en Husak in het nauw gedreven

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Jakes en Husak in het nauw gedreven

Uitholling communistisch regime in Tsjechoslowakije slechts een kwestie van tijd

6 minuten leestijd

De ontwikkelingen in Polen, Hongarije en de Sowjet-Unie zijn het laatste jaar in een stroomversnelling geraakt. In Polen vinden de eerste relatief vrije verkiezingen plaats en Lech Walesa, die vroeger door de communistische leiders werd gehoond, doet nu met vele andere dissidenten officieel aan de grote politiek mee.

In Hongarije is de rol van Janos Kadar definitief uitgespeeld. Hij heeft als partijleider het gezicht van het Hongaarse "goulash-socialisme" decennialang bepaald en Hongarije op de hervormingskoers gebracht. Toch zal straks het prominente slachtoffer van zijn bewind, de opgehangen leider van de Hongaarse Opstand uit 1956, Imre Nagy, plechtig worden gerehabiliteerd. De discussie over een meerpartijenstelsel in Hongarije is in volle gang en zelfs onze minister van defensie Bolkenstein raakte gedurende zijn recente onderzoek aan dit land diep onder de indruk van de veranderingen.

Mondiger

En dan de Sowjet-Unie! De verkiezingen voor de Opperste Sowjet liepen voor de radicale aanhangers van de hervormingen weliswaar op een teleurstelling uit, maar de rebel Boris Jeltsin kwam er toch in en Michail Gorbatsjov zit nog steeds stevig in het zadel. De samenleving is bovendien mondiger geworden en dat is zeer belangrijk. Hoe langer de Sowjetvol keren van hun relatieve vrijheid kunnen genieten, hoe moeilijker het in de toekomst zal worden de verworvenheden terug te draaien, mocht het met Gorbatsjov en de zijnen om een of andere reden verkeerd aflopen. Feit blijft echter dat op dit moment de politieke situatie in de Sowjet-Unie staat of valt met de persoon van Gorbatsjov zelf.

Star politiek systeem

Op het eerste gezicht is in Tsjechoslowakije weinig te merken van de nieuwe koers elders. De Praagse kameraden trachten voor ingrijpende veranderingen zoals die zich in de drie buurlanden voltrekken de deur te sluiten. Maar hoe lang nog zal het hun lukken? Deze vraag houdt iedereen in Tsjechoslowakije bezig.

Drie, vier jaar geleden hoopten de Praagse machthebbers nog dat het met de veranderingen in de Sowjet-Unie zou meevallen. Zij, de politieke geestverwanten van wijlen Kremlinleider Leonid Brezjnev, voelden zich weliswaar onder de perestrojka en glasnost van Gorbatsjov niet meer op hun gemak, maar er was nog geen reden tot paniek.

Dit is nu anders. De kritiek en druk vanuit de samenleving nemen toe, al naar gelang de verschillen tussen het starre politeke systeem in Tsjechoslowakije en dat van de buurianden groter worden. De nervositeit bij de autoriteiten is overal voelbaar. Havel de gevangenis is, Havel de gevangenis uit, daar wat terwille van de internationale kritiek toegeven, elders weer harde maatregelen treffen. Er zit geen lijn meer in het beleid, op welk gebied dan ook. De Tsjechoslowaakse politiek lijkt op paniekvoetbal.

Isolement

Het Tsjechoslowaakse bewind, ooit een belangrijke steunpilaar van de Sowjetpolitiek in Oost-Europa, is in een isolement geraakt. Alleen de DDR volgt nog dezelfde koers, maar de politieke overlevingskansen van de Oostberlijnse kameraden zijn aanzienlijk groter.

De bejaarde Erich Honecker en de zijnen hebben zich voor de hervormingen van Gorbatsjov nooit uitgesproken. Zij hebben altijd beweerd dat perestrojka en glasnost voor de DDR niet van toepassing zijn, aangezien hier alles goed gaat. President Husak en partijleider Jakes kozen voor een andere "afweerstrategie". Zij hebben een luid ja tegen de hervormingen van Gorbatsjov gezegd, en nu zitten zij met de consequenties.

Het helpt niet meer wanneer zij zich op de „specifiek Tsjechoslowaakse omstandigheden" beroepen om de slakkengang van de hervormingen te rechtvaardigen. Vroeg of laat zullen zij werkelijk aan de prestrojka en glasnost moeten meedoen. Dit zal in de praktijk neerkomen op hun eigen ondergang. Daarom proberen zij hun posities te redden door het tempo van de hervormingen zo traag mogelijk te houden.

Ruimte voor kritiek %

Deze strategie heeft echter een nadeel dat steeds duidelijker zichtbaar wordt: er komt geen oplossing voor de vele opgehoopte problemen waaraan het vastgelopen Tsjechoslowakije rijk is. De gevolgen zijn navenant. Ook binnen de partij gaan stemmen op die tot schrik van de zittende apparatsjiki meer radicale veranderingen bepleiten.

Jonge en ambitieuze politici die het systeem durven te bekritiseren hebben voorlopig de wind mee. Immers, de ogenschijnlijk positieve houding die het bewind jegens de Sowjet-Unie aanneemt, laat ruimte voor kritiek. In de Tsjechoslowaakse pers verschijnen dan ook aan de lopende band kritische artikelen, bij voorbeeld in de vorm van interviews met Sowjetprominenten of rechtstreeks van de Sowjetpers overgenomen.

Milos Jakes kan zich in Praag niet permitteren wat Honecker in Oost-Berlijn wel kan: de kritische Sowjetpers simpel verbieden. Heden ten dage lezen de Tsjechoslowaken massaal talrijke Sowjettijdschriften die in de Tsjechische of Slowaakse taal te verkrijgen zijn, en die vroeger ongelezen in de papiermand verdwenen. Zij gaan nu als warme broodjes over de toonbank. Bovendien worden nu ook veel Russische kranten gelezen, aangezien de Russische taal op de lagere en middelbare scholen, alsook op de universiteiten verplicht wordt onderwezen.

Geen houvast

Met de toenemende glasnost in Polen en Hongarije stemmen vele burgers hun radio's en tv's ook af op Warschau en Boedapest. Dit geldt vooral voor de aanzienlijke Hongaarse minderheid in het zuiden van Slowakije (ca. 600.000 mensen). Langs de Oostenrijkse grens wordt vrijwel uitsluitend naar Weense uitzendingen gekeken. Al met al heeft het voor de autoriteiten geen zin meer om bepaalde gegevens aan de bevolking te onthouden. De tijden dat dit nog kon behoren definitief tot het verleden.

De berichtgeving in de Tsjechoslowaakse pers over de ontwikkelingen in Oost-Europa is daarom redelijk compleet. De commentatoren hebben -zo schijnt het althans— de moed opgegeven om de veranderingen in de socialistische broederlanden in een aanvaardbaar ideologisch kader te plaatsen. Er is geen ideologisch houvast meer in Oost-Europa.. Ieder regime probeert er het beste van te maken en vooral zijn eigen huid te redden.

In het nauw

Jakes en Husak zijn in het nauw gedreven. Het wordt steeds moelijker hun beleid ten overstaan van de bevolking te legitimeren. De volledige uitholling van het communistische regime in Tsjechoslowakije naar Pools of Hongaars voorbeeld is slechts een kwestie van tijd, al

Het regime is vooral te danken aan de omstandigheid dat de ontevredenheid onder de Tjechoslowaakse bevolking zich nog niet openlijk op massale schaal heeft gemanifesteerd. De Tsjechen en Slowaken klimmen niet snel op de barricades, zij zijn geen geboren opstandelingen zoals bij voorbeeld de Polen. Zij wachten liever geschikte kansen af, en wanneer deze zich voordoen, zetten zij zich met hart en ziel in. Het voorbeeld van de Praagse Lente in 1968 vormt hiervan het laatste bewijs. De auteur van dit artikel is docent Oosteuropese en eigentijdse geschiedenis aan de Faculteit der Letteren, Rijksuniversiteit Groningen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 juni 1989

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's

Jakes en Husak in het nauw gedreven

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 3 juni 1989

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's

PDF Bekijken