Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Veertigjarige Comecon dreigt als legpuzzel uiteen te vallen

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Veertigjarige Comecon dreigt als legpuzzel uiteen te vallen

Onderlinge verdeeldheid komt pijnlijk scherp aan oppervlak

7 minuten leestijd

WARSCHAU — De Oosteuropese landen kampen momenteel met de ernstigste economische en politieke crises sinds het ontstaan van de Comecon veertig jaar geleden. Traditionele stellingen en dogma's worden ronduit in twijfel getrokken. In Polen werd de regerende partij op verpletterende wijze verslagen door Solidariteit en in de Hongaarse hoofdstad Boedapest werkt men hard aan een meerpartijendemocratie. De Comecon, veertig jaar lang het toonbeeld van eenheid, is nu de prooi van voortslulpende desintegratie. Of perestrojka en glasnost de economische tegenhanger van de Westeuropese EG van de ondergang kunnen behoeden, lijkt hoogst twijfelachtig.

De bereidheid van de communistische partijen onderhandelingen aan te gaan met de oppositie wordt dikwijls toegeschreven aan de moeilijke economische situatie van de Oosteuropese landen. Zij beogen hiermee duidelijk buitenlandse economische hulp los te krijgen onder de voorwaarde dat het democratiseringsproces op gang is gebracht. Zo verwelkomden alle EG-partners de uitslag van de parlementaire verkiezingen in Polen als een belangrijke stap naar democratisering en nauwere samenwerking. Er zijn dan ook al gesprekken gaande tussen Polen en de EG over een handels- en samenwerkingsverdrag. 
Het land staat daarin niet alleen, ook andere Oostbloklanden proberen handelsrelaties en economische samenwerking met de EG aan te knopen. Recent werden er akkoorden met Hongarije en Tsjechoslowakije afgesloten. Onderhandelingen met de Bulgaren verkeren in een gevorderd stadium. Onlangs werd zelfs een "doorbraak" aangekondigd in de onderhandelingen tussen de EG en de Sowjet-Unie.

Luxemburg

De deur voor al deze relaties werd geopend met de ondertekening van een akkoord waarin EG en Comecon elkaar wederzijds erkenden. Dat gebeurde ruim een jaar geleden in Luxemburg, op 25 juni 1988. Daarin werd vastgesteld dat de partners instemden met „het vestigen van officiële relaties". Voorts zou de samenwerking verder worden uitgebouwd.
De betekenis van deze nieuwe ontwikkelingen tussen EG en Comecon valt niet te onderschatten. Zij openen zonder meer een nieuw tijdperk en zij creëren het raamwerk voor verdergaande economische samenwerking. Maar het is ook een teken van de Oost-Europese desintegratie. Een van de Comecon-functionarissen noemde de juni-overeenkomst heel typerend: het Comecon-failliet. Deze uitspraak werd overigens "off the record" gedaan.
De Oost-Europese integratie moet worden gezien tegen de achtergrond van de multilaterale en bilaterale betrekkingen van de Comecon-landen. Dit jaar viert men de veertigste verjaardag van de Comecon. De organisatie werd in januari 1949 opgericht en kwam eind april/begin mei voor het eerst bijeen. 
In Polen besteedde men nauwelijks aandacht aan vier decennia Comecon. De toonzetting van de artikelen in de pers was zeer bescheiden, op het kritische af. "Veertig jaar onbegrip", titelde een Poolse journalist zijn verhaal.

Gril van Stalin

Men is het er vandaag de dag wel over eens dat de beslissing om de Comecon in het leven te roepen een van Stalins nukken was. Er werden geen voorbereidende werkzaamheden of internationale consultaties verricht. De afgevaardigden van zes socialistische staten werden simpelweg naar Moskou gesommeerd; ze hadden niets anders te doen dan hun fiat te geven aan Stalins besluit. De oprichting van de Comecon was een totale improvisatie, iets wat haar bestaan in die veertig jaar bleef typeren. Bovendien diende de organisatie meer politieke en ideologische dan economische doeleinden.
Talrijke pogingen om de Comecon te reanimeren, faalden. Een goed voorbeeld hiervan was het zogenaamde "Veelomvattende programma voor de socialistisch-economische integratie", aangenomen in 1971 in Boekarest ter gelegenheid van de 25e verjaardag van de Comecon. Het programma dat onder meer de term "economische integratie van Comecon-staten" introduceerde, werd nimmer gerealiseerd.
Jarenlang was de Comecon de bureaucratische façade van eindeloze gala-bijeenkomsten en onderhandelingen „in een sfeer van vriendschap en wederzijds vertrouwen". Verbazingwekkend mag zijn dat het provisorische reglement van 1949 met uitzondering van een aantal amendementen de veertig jaar overleefde. Het is de basis van de onderwerping van de Midden-Europese landen aan de Sowjet-Unie en hun isolatie van de rest van Europa.

Wind

Nu duiden sommige ontwikkelingen erop dat de perestrojka-wind ook door de Kalinin-avenue, waar de Comecon haar hoofdkwartier heeft, blaast. Het lag eigenlijk voor de hand dat de eerste stappen naar perestrojka door de Russen werden genomen. Gorbatsjovs hervormingsprogramma móést de Comecon wel raken. Hieraan moet worden toegevoegd dat voorstellen óm elementen van de markteconomie te introduceren, alsmede een socialistische geïntegreerde markt plus de convertibiliteit van de nationale munteenheden van de Comeconstaten niet door alle Comecon-leden werden verwelkomd. Uitgesproken pro-landen zijn Hongarije, Polen en de SowjetUnie. Aanzienlijk weigerachtig zijn Bulgarije en Tsjechoslowakije. Openlijke oppositie komt van Roemenië en Oost-Duitsland. Onverschillig tonen zich Mongolië, Cuba en Vietnam.
Het werk om de Comecon te herstructureren, is nu ruim twee jaar gaande. Maar door de onoverbrugbare meningsverschillen tussen de Comecon-leden dreigt het perestrojka-proces binnen de Comecon in een impasse te geraken. Deskundigen vrezen dat zonder een belangwekkende doorbraak de Comecon uiteen zal vallen of, zoals Gorbatsjov eens zei, een „papierverspillende fabriek" zal blijven.
De agenda voor de volgende Comeconvergadering in juli doet het ergste vermoeden: er staan geen vergaande veranderingen op het programma.
Werd de Comecon tot voor kort beschouwd als een monolitisch politiek en economisch blok, nu is zij ten prooi gevallen aan desintegratie. Meest duidelijke voorbeeld daarvan is onderling protectionisme. Het perestrojka-proces heeft veel latente strubbelingen en meningsverschillen aan de oppervlakte gebracht.
De voorbeelden liggen voor het grijpen. Neem nu de discussie tus,sen Polen en Tsjechoslowakije over het milieu. De Poolse autoriteiten eisen van de Tsjecho-Slowaakse industrie schadevergoeding voor de vervuiling van Poolse rivieren. Ook is Warschau beducht voor luchtvervuiling en voor de nieuwe kolenfabriek die dicht bij de Poolse grens wordt gebouwd. In mei organiseerden Poolse activisten een milieuprotest in het grensstadje Cleszyn.
De discussie tussen Polen en Oost-Duitsland gaat over de afperking van de territoriale wateren in de Golf van Pommeren. Na het Oostduitse unilaterale besluit van januari 1985 om haar territoriale wateren van 3 tot 12 zeemijlen uit te breiden, zijn er belemmeringen ontstaan voor het gebruik van de enige bestaande navigatieroutes naar de Poolse havens Stettin en Swinoujscie. Op 22 mei jongstleden hebben beide landen een "Overeenkomst betreffende de grenswateren in de Golf van Pommeren" ondertekend, waarmee een einde kwam aan het dispuut.

Andere conflicten

De Pools-Russische relaties worden vaak afgedaan met een „zo goed als nooit tevoren". Uit opiniepeilingen blijkt dat 60,9 procent van de Polen sympathiek staat tegenover de SU en perestrojka.
Toch vonden er onlangs wel antiRussische manifestaties plaats in het Poolse Krakau. De demonstranten verklaarden dat de stationering van Sowjettroepen in Polen de soevereiniteit van het land bedreigt en een zware hypotheek legt op de Poolse financiën. „Sowjets, ga naar huis", scandeerde een menigte van enkele honderden mensen tegenover het Sowjetconsulaat in Krakau.
Ook andere Comecon-staten maken elkaar het leven zuur. Dat geldt in het bijzonder voor Roemenië/Hongarij en Hongarije/Tsjechoslowakije. De twist tussen Boekarest en Boedapest gaat over de vervolging van de Hongaarse minderheid in Roemenië. Zeer saillant is de felle reactie van Roemenië op Hongarije over de herbegrafenis van Imre Nagy. De discussie tussen Boedapest en Praag spitst zich toe op de omstreden Nagymaros-dam in de Donau-rlvier.

Grenzen

Nagenoeg alle Europese leden van de Comecon zijn betrokken bij douane-perikelen. Verschillende landen -het meest recent de Sowjet-Unie en Tsjechoslowakije— hebben nieuwe regels opgesteld om een ongeremde goederenexport te voorkomen. Hierdoor worden Poolse toeristen nog het meest benadeeld.
De Tsjecho-Slowaakse media startten een intensieve campagne tegen Oost-Europese toeristen en Polen in het bijzonder, omdat zij verantwoordelijk zouden zijn voor 's lands goederenschaarste. Het partijdagbad Rude Pravo schreef in alle ernst dat „er genoeg goederen, maar te veel klanten" zijn.
Het klinkt werkelijk ironisch dat "douaneoorlogen" samenvallen met de veertigste verjaardag van de Comecon, die juist de handel en economische samenwerking tussen socialistische staten behoort te bevorderen. Comecon-autoriteiten geven toe dat bepaalde maatregelen van de SU, Oost-Duitsland en Tsjechoslowakije de integratie van de Comecon juist tegengaan.
Wat Poolse staatsburgers het meest irriteert, is dat terzelfder tijd Tsjechoslowakije en Hongarije nieuwe grensposten openen naar Oostenrijk en West-Duitsland, waarbij passagiers die naar het Westen reizen hun koffers niet meer hoeven laten te controleren. Zij legen blijkbaar de winkelplanken in Boedapest of Praag niet.

Symptomatisch

Tot nog toe heeft de Comecon niet bewezen zichzelf te kunnen hervormen, het is symptomatisch dat alle leden, in concurrentie met elkaar, nauwe relaties trachten aan te gaan met Westeuropese landen. Het is duidelijk dat economische relaties met de EG van vitaal belang zijn voor de Comecon-landen.
Meest sprekende voorbeeld is wel Polen, ingeklemd tussen Oost en West. Het land, dat al veertig jaar deel uitmaakt van communistisch Europa, is wanhopig op zoek naar zijn eigen identiteit. Hopelijk zal de SU de Poolse hervormingen geen strobreed in de weg leggen.
Maar waar liggen de grenzen van de politieke en economische veranderingen? Is het proces van hervormingen onomkeerbaar? Feit is dat het proces van desintegratie van de Oost-Europese 'integratie' zich almaar duidelijker manifesteert.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 6 juli 1989

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Veertigjarige Comecon dreigt als legpuzzel uiteen te vallen

Bekijk de hele uitgave van donderdag 6 juli 1989

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken