Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Bevindt Gorbatsjovs machtspositie zich werkelijk in groot gevaar?

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Bevindt Gorbatsjovs machtspositie zich werkelijk in groot gevaar?

11 minuten leestijd

APELDOORN - In de Sowjet-Unie wordt vandaag de dag minder over perestrojka (hervorming) gesproken èn meer over het gevaar van een staatsgreep, een terugkeer naar de "dictatuur" of zelfs wel over een militaire coup.

Een wijdverbreid maatschappelijk pessimisme houdt het laatste koloniale imperium ter wereld in een schijnbaar verlammende greep. Wat wil je ook?! De rampen rijgen zich aaneen voor president en partijleider Michail Gorbatsjov: een schier catastrofale economische situatie; stakingen aan de lopende band; overal opvlammende nationale gevoelens èn eisen; bloedige confrontaties tussen de 'broedervolken' van de USSR; een reeks van zware ongelukken en niet het minst een schrikbarende stijging van 's-lands criminaliteit.

Daarmee zijn nog niet alle bronnen van hedendaags Sowjet-doemdenken genoemd. Het heersende pessimisme is evenzeer een natuurlijke reactie op steeds ondoorzichtiger machtsverhoudingen in het Kremlin, in de top van partij en Staat zelf, alsmede op de agitatie van Gorbatsjovs conservatieve opponenten, die alle maatschappelijke tegenslagen aan zijn perestrojkapolitiek toeschrijven en haar nog liever vandaag dan morgen willen inruilen voor de Brezjneviaanse "goeie ouwe tijd".

Als de kater van huis is

Veelzeggend genoeg stamt het huidige politieke sleutelwoord in het Sowjetrijk van Gorbatsjov zelf af. Op de slotzitting van het Congres van Volksafgevaardigden (9 juni) sprak hij immers „alarmerende geruchten" over voorvallen in het Politburo en het Centraal Comité yan de partij op pertinente wijze tegen: „Het gevaar van een staatsgreep bestaat niet".

In het Sowjetparlement had trouwens voor het oog en oor van de burgers de bekende ex-dissident Roj Medvedev (in binnen- en buitenland een erkend Stalin-specialist) bezorgd geconstateerd dat, zodra Gorbatsjov even het Kremlin had verlaten voor een bezoek aan het buitenland of vakantie, „het overheidsbeleid een ommezwaai maakte van 50, 60 of zelfs wel 180 graden".

Als bewijzen voor zijn ongerustheid haalde de Sowjethistoricus de publikatie van de stalinistisch getinte open brief van Nina Andrejewa aan ten tijde van Gorbatsjovs oponthoud in Joegoslavië (maart 1988) en de afkondiging van de noodtoestand in Georgië op 8 april, exact de dag van Gorbatsjovs terugkeer van een reis naar Cuba en Groot-Brittannië. Gorbatsjov verzekerde het parlement dat deze maatregel compleet buiten hem om was genomen.

Afzettingsprocedure

Medvedevs collega. Volksafgevaardigde Karjakin, ging nog een stap verder. Volgens deze medewerker aan het Instituut voor de Internationale Arbeidersbeweging was het in april op een partijconferentie in Leningrad en op een plenaire zitting van het Centraal Comité bijna tot een herhaling van de dramatische gebeurtenis van 16 oktober 1964 gekomen... Op die dag werd hervormer Nikita Chroesjtsjov door zijn naaste collega's als partijsecretaris afgezet.

Over de vraag of Gorbatsjov niet dezelfde vernederende afgang als Chroesjtsjov te duchten heeft, wordt op dit ogenblik in de SowjetUnie in alle openheid gediscussieerd. Op grond van de geldende partijstatuten kan een meerderheid van het Centraal Comité, waarin tot op het volgende partijcongres (van 1991 of mogelijk herfst 1990) conservatieve partijkaders domineren, Gorbatsjov inderdaad ten allen tijde afzetten.

Om zich tegen deze mogelijkheid in te dekken heeft Gorbatsjov zich juist tot president van de Opperste Sowjet laten kiezen om zo een nieuwe machtsbasis (een kwestie van legitimiteit!) tegenover het Po

litburo en het Centraal Comité te verwerven. Welnu, de slimme Gorbatsjov bewees tijdens de recente zittingen van het Sowjetparlement een briljante, gewiekste politicus te zijn. Hij gaf 'links' volop de ruimte kritiek te spuien en drukte telkens via de stemmen van de conservatieve meerderheid zijn wil door.

Sacharovs opinie

Op een even dramatische als scherpzinnige wijze heeft parlementariër Andrei Sacharov op de slotzitting van het Congres van Volksafgevaardigden de machtspositie van president en partijleider Gorbatsjov ter discussie gesteld. Sacharov presenteerde bij deze gelegenheid een concept van een "Decreet over de macht". Naar zijn mening dient de wetgevende macht voortaan te worden uitgeoefend door het nieuwe Congres als vertegenwoordiger van de „macht van het volk", moet de leidende rol van de partij worden afgeschaft, de KGB worden ontmanteld en de USSR in een echte federatie van gelijkberechtigde naties worden veranderd.
Voorts moeten de hoogste staatsdienaren, zoals de voorzitter van de Opperste Sowjet, de minister-president, het hoofd van de KGB, de chef van de staatsradio en -televisie, in het vervolg door het Sowjetparlement uit verschillende kandidaten worden gekozen.
Volgens de vermaarde ex-dissident heeft het Congres van Volksafgevaardigden tot op heden gefaald in zijn doelstelling, de vestiging van zijn macht. Het parlement dreigt daardoor als een façade voor Gorbatsjovs machtspositie en voor die van het partij- en regeringsapparaat te gaan functioneren.
Sacharov waarschuwde vooral tegen de absolute, onbeperkte persoonlijke macht die Gorbatsjov als voorzitter van de Opperste Sovjet via de herziene grondwet toekomt: „Een dergelijke machtsconcentratie in de hand van één man is hoogst gevaarlijk, ook al is hij de initiator van de perestrojka. Er kan een dag komen dat deze gigantische macht in andere handen overgaat...".

Intelligente leider

Het roerende appel van de Sowjetparlementariër viel bij. president Gorbatsjov bar slecht. "Glasnost-Gorby" stond Sacharov slechts vijf minuten spreektijd toe en schakelde na deze schandalig korte termijn zonder pardon de microfoon uit.

Maar Gorbatsjov onderschatte daarmede het succes van zijn glasnost-tactiek. De Literatoernaja Gazeta bood Sacharov op 21 juni wel alle gelegenheid zijn bezwaren tegen de huidige politieke situatie in de USSR te ventileren. Volgens de Sowjetgeleerde kent zijn vaderland nog altijd geen nieuwe politieke structuur die de doorvoering van de hervormingen veiligstelt. Het partijen regeringsapparaat erkent weliswaar de noodzakelijkheid van radicale economische veranderingen, wijst echter politieke. hervormingen af.
De enige echte politieke verbetering tot op heden is het aantreden sinds lange tijd van een /intelligente leider aan de partijtop. Zo'n man verdient groot respect èn hij heeft ook grote macht gekregen. En juist dat laatste brengt Gorbatsjov in een uiterst moeilijke positie. De president heeft zijn machtspositie immers op een ondoorzichtige wijze veroverd, met andere woorden d? initiator van de perestrojka kan op de een of andere wijze van achter de schermen worden gemanipuleerd.

Bij een wijziging van deze situatie kan Gorbatsjov niet op de steun van democratische instellingen terugvallen, aldus Sacharov. Kort en concreet gezegd: Gorbatsjovs positie van president van de Opperste Sowjet behoeft zijn val als partijleider niet uit te sluiten!

'Chinese afloop'

Kan Gorbatsjov zich eigenlijk wel wapenen tegen de coupplannen van: conservatieve partijopponenten? Jazeker, beweert Sacharov.
Slechts rechtstreekse presidentsverkiezingen kunnen het hoogste staatsambt van een waarlijk legitieme basis voorzien. 
Bij andere gelegenheden —bij voorbeeld in een voordracht voor het befaamde Chatham House in Londen van 20 juni— herhaalde! Sacharov zijn vlijmscherpe kritiek; op het Sowjetsysteem. Op Britse bodem gewaagde hij opnieuw van de ondemocratische wijze waarop Gorbatsjov aan de macht was gekomen, ja in feite behoorde de perestrojka-voorman zelf tot het verfoeilijke systeem.

Evenals Sacharov luidde de niet minder scherpzinnige politieke commentator Alexander Bowin begin juli de noodklok. Oog in oog met de televisiecamera's sloot hij een "Chinese afloop" van Gorbatsjovs perestrojka op voorhand niet uit. Op één fundamenteel verschil na dan: beschouwde Peking haar bloedvergieten op het Plein van dè Hemelse Vrede (onderdrukking van het studentenprotest) als een puur binnenlandse aangelegenheid, de ratificatie van internationale verdragen over de mensenrechten (Helsinki; Wenen) sluit deze uitweg voor Moskou af.

Tanks op Kremlinplein

Bowin interpreteert het Chinese bloedbad als het gevolg van een achterblijven van politieke hervormingen bij 's lands economische dynamiek. In de Sowjet-Unie daarentegen liggen deze zaken precies andersom, zij het „dat in principe het resultaat hetzelfde kan zijn", oordeelde een sombere Bowin. Vergroting van de kloof tussen politieke vernieuwingen en economische stagnatie zou gemakkelijk tot een maatschappelijke explosie kunnen leiden. Handig.presenteerde Bowin de vrees van Sowjethervormers als westerse speculaties: „Gisteren zat Zhao Ziyang nog in het zadel in Peking, vandaag is hij weg; vandaiag regeert Gorbatsjov nog, maar morgen kunnen er tanks op het Kremlinplein staan... En niemand weet wie er dan aan de touwtjes trekt".
De Sowjetsinoloog Gontsjarov heeft in het populaire blad Moskou Nieuws op het verschil in reactie op de Chinese gebeurtenissen tussen Sowjetleiders en de publieke opinie gewezen. Het Kremlin uitte zich voorzichtig, terwijl onder brede lagen van de bevolking gevoelens van afkeer overheersten. Niet voor niets maande Sacharov partij en regering dit veroordelende standpunt publiekelijk te delen. Daarom ook schakelde Gorbatsjov de geluidsinstallatie uit!
Toch zijn er in de Sowjet-Unie heel wat conservatieven, aldus Gontsjarov, die Pekings meedogenloze militaire optreden tegen de demonstranten goedkeuren. Naar hun mening is het ook in de SowjetUnie de hoogste tijd de „troebelen met ijzeren hand" te stoppen.

Pantser-perestrojka

De vernietigende kracht van Pekings pantservoertuigen op het Tiananmenplein hebben in elk geval een diepe indruk gemaakt op Sowjetparlementariërs en Sowjetcommentatoren. Tot Moskous oneer vergeleken zij het Chinese bloedige ingrijpen met dat van Sowjettroepen in de Georgische hoofdstad Tbilisi van 9 april. Steeds maar weer klonk tijdens de recente zittingen van zowel het Congres van Volksafgevaardigden als de Opperste Sowjet de pijnlijke vraag wie het bevel tot dit weerzinwekkende optreden had gegeven. Onder de in Tbilisi ingezette legereenheden bevonden zich trouwens zojuist uit Afghanistan teruggekeerde speciale gevechtsbataljons.
Ook Afghanistan vormde een emotioneel onderdeel van de, heftige parlementaire debatten. Wie had in '79 het sein tot deze achteraf zo dwaze interventie gegeven? Op de achtergrond van deze netelige, tot dusver onbeantwoorde vragen speelde grote onzekerheid over de houding, van het leger 'tegenover Gorbatsjovs perestrojka mee en heerste er tegelijk vrees over wie nu eigenlijk precies het defensie-apparaat controleerde.
120 afgevaardigden van het Volkscongres verweerden zich als Afghanistan-veteranen op vehemente wijze tegen lang niet malse kritiek op hun "internationale plicht" in het zuidelijke buurland.
De ex-Afghantsi waren bijzonder fel gebeten op hun mede-afgevaardigde Andrei Sacharov, die het aandurfde de oorlog in Afghanistan ronduit te veroordelen. Zij, zo eisten ze, zouden zelf wel eens even de perestrojka doorvoeren in het vaderland. Waarschijnlijk met tanks zeker...

Hoe groot het parlementaire wantrouwen ten opzichte van de strijdkrachten is, bleek te meer uit het verhoor waaraan generaal Jazov zich moest onderwerpen om als minister van defensie te mogen aanblijven. Afghanistan, Tbilisi, de perestrojka in het leger waren de evidente hoofdonderwerpen van Jazovs ministersexamen. Hij kwam er op het nippertje door... Zelfs Gorbatsjov toonde zich lang niet tevreden met Jazovs verdediging. En dat ondanks het feit dat de 'generaal bekend staat als een hervormingsgezinde legerleider die Gorbatsjovs ontwapeningsplannen steunt.

Begin juni loochende de minister van defensie nadrukkelijk dat het Sowjetleger tot een coup in staat was. Alleen al de administratieve en technische organisatie van de strijdkrachten (bureaucratie!) zou deze ondermijnende onderneming „zeer moeilijk" uitvoerbaar maken.

Journalist en parlementariër Boerlatski herinnerde echter op 14 augustus in een uitzending van Radio Moskou aan de Poolse gebeurtenissen van 1981 (instelling van Jaruzelski's militaire bewind) en sloot een herhaling van zo'n interventie op Sowjetterritoir niet uit wanneer nieuwe „beroeringen van de zijde van linkse en rechtse extremisten tot een „militair regime" zouden leiden.
Ondertussen maken de tegenstanders van Gorbatsjovs perestrojka even dankbaar gebruik van glasnost als de medestanders van de Kremlinhervormer. De beruchte stalinistische schrijfster Nina Andrejewa benutte de kolommen van het conservatieve blad Molodaja Gwardija voor een onhebbelijkevergelijking van de Sowjet-Unie van vandaag met het Hongarije van 1956 (opstand) en de Tsjechoslowaakse situatie van 1968 (Praagse Lente): nu dienden onverwijld binnen de Sowjetgrenzen harde maatregelen tegen „revisionistische elementen en antisocialistische krachten" getroffen te worden.
Geestverwanten van Andrejewa zagen in de legerkrant Krasnaja Armija (editie van 23 juni) hun land reeds op de rand van een burgeroorlog balanceren. En in de Literatoernaja Gazeta van 28 juni meldde zich de gepensioneerde politie-agent èn die-hard Gruber aan het woord. Voor hem liggen de zaken eenvoudig: alles gaat mis in zijn geliefde Sowjetvaderland dank zij perestrojka, glasnost en democratisering.
„Op te veel vrijheid zijn wij niet voorbereid". Gruber eiste strenge straffen voor alle politieke "extremisten", alcoholisten, drugsverslaafden, prostituees, homoseksuelen en aidspatiënten. Deze mensen behoorden allemaal achter prikkeldraad te worden geplaatst. Bij voorkeur in Siberië.

Behaarde apen

Van het Westen had, zo stelde Gruber, de Sowjet-Unie in feite weinig goeds te verwachten: verouderde technologieën en „behaarde apen" (westerse rockmusici op Russische tournees) die de Sowjetjeugd en passant kwamen bederven. 
Het Westen mocht wat de gepensioneerde Sowjetagent betrof zijn auto's, villa's en video-apparatuur behouden. Deze materiële zaken maken toch niet de zin van het leven uit! Aan schoenen, kleding en voedsel ontbrak het de Sowjetbevolking stellig niet en dat was genoeg.
Slechts via een strakke maatschappelijke discipline is de SowjetUnie tot de status van supermogendheid opgeklommen en alleen met behoud van discipline en niet te vergeten een sterk militair apparaat valt deze machtspositie in de toekomst te consolideren.

In de Moskowskaja Prawda van 2 augustus nam Kosolapov —de voormalige chefredacteur van het partijorgaan Kommoenist— president Gorbatsjov himself onder een waar spervuur. „Pragmatici", fulmineerde de stalinistische partij-ideoloog, „die nog nooit in het socialisme en communisme hebben geloofd", proberen de partij aan hun belangen ondergeschikt te maken.

De Communistische Partij van de Sowjet-Unie bevond zich in een ernstige crisis en haar leider wist als remedie geen andere oplossing dan „zelfmoord" te bedenken. Weg met zulke leiders, krijt Kosolapov. De ambtsperiode van een partijsecretaris dient bovendien tot vijf jaar beperkt te worden. Een doorzichtige suggestie om hervormer Gorbatsjov zo snel mogelijk te lozen. Alleen van „gezonde krachten binnen de partij" verwacht de joumalistveteraan nog een „renaissance" van "rodina" (het vaderland).

Kritici als Andrejewa, Gruber en Kosolapov jagen Gorbatsjovs medestanders grote schrik aan. Zal de perestrojka dan toch falen? Keert in de Sowjet-Unie de "dictatuur" terug? Wordt Gorbatsjov binnenkort afgezet? Roj Medvedev is voor dat laatste nog niet zo benauwd. De conservatieven beschikken simpelweg niet over een populaire lei-: dersfiguur die Gorbatsjovs perestrojka-beleid abrupt kan ombui-gen.

En wat vindt Gorbatsjov zelf van al deze al dan niet sombere speculaties over zijn politieke toekomst? In een gesprek met Leningradse proletariërs van 11 juli —in de Prawda pas op 20 augustus afgedrukt!— betuigde hij opnieuw: „Als ik voor de keus word gesteld terug te moeten keren naar het oude politieke bestuurssysteem of af te treden, dan vraag ik directe ontheffing van mijn ambten".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 11 september 1989

Reformatorisch Dagblad | 12 Pagina's

Bevindt Gorbatsjovs machtspositie zich werkelijk in groot gevaar?

Bekijk de hele uitgave van maandag 11 september 1989

Reformatorisch Dagblad | 12 Pagina's

PDF Bekijken