Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

De argeloze luisteraar heet Haas...

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De argeloze luisteraar heet Haas...

In hoeverre speelt ethiek een rol bij het aanvaarden van muziek?

7 minuten leestijd

Kan een muziekstuk op zich zondig zijn? Bestaat er zondige kunst? Kunstuitingen van deze tijd worden soms als zondig ervaren. Boeken en films roepen bij mensen zondige gedachten op, meestal van erotische of gewelddadige aard. Het is beter die lectuur niet te lezen, laat staan dat je zulke films bekijkt. Maar kan ook muziek van zodanige aard zijn dat zij de luisteraar aanzet tot zonde? Dit artikel gaat over muziek als kunstuiting. Pop en andere soorten muziek zijn hier niet aan de orde.

Per stijlperiode is het doel van kunst nogal verschillend geweest. Soms traden religieuze motieven op de voorgrond, soms ging het alleen om de mens te behagen. Er zijn ook periodes geweest waarin men meende een bepaalde boodschap over te moeten brengen. Nu zijn er vormen van kunst die op zich al mededeelzaam van aard zijn. Sommige schilderijen uit Middeleeuwen en Gouden Eeuw vertellen als het ware een heel verhaal. Een schilderij kan ook een boodschap overbrengen. Denk aan de sociale bewogenheid die spreekt uit bepaalde werken van Vincent van Gogh en Jan Toorop. Misstanden stelden zij op indringende wijze aan de kaak. Toch is het vooral de artistieke kant van deze werken die indruk maken op de beschouwer. Nu weet ik wel dat de door Van Gogh en Toorop geschetste toestanden al decennia tot het verleden behoren, maar ik vermoed dat de uitwerking toen niet veel verschilde met die van vandaag.

Associaties

Er is muziek die bij sommigen associaties oproept. Zo zal iemand die Mozarts vrijmetselaarsmuziek beluistert, onwillekeurig het gevoel krijgen iets plechtigs en verhevens mee te maken. Voor wie regelmatig in de kerk komt, is de band met de eredienst gauw gelegd, hoewel Mozart totaal iets anders bedoelde. Men luistere slechts naar zijn kerkmuziek en het verschil is duidelijk.

Ook kan het voorkomen dat bepaalde muziek verbonden wordt met zondige dingen, terwijl de componist juist iets heel anders bedoelde, in ieder geval die bijgedachte niet had. Hier komen we, naar ik denk, aan een wezenlijke vraag: Is het de kunstenaar geoorloofd werken te scheppen die mogelijkerwijs bij de beschouwer een zondige uitwerking kunnen hebben? Laten we nu oppassen met een snel antwoord, ook al ligt dat misschien voor de hand. Dat kunst iets oproept, valt nauwelijks te ontkennen. Daarvoor wordt ze ook gemaakt, al zijn er kunstenaars die het tegendeel beweerd hebben. Veel hedendaagse kunst drukt op zich niets uit, maar roept wel wat op. Hoe zondig kan die reactie zijn? Me dunkt, dat verschik nogal, per mens en per produkt.

Genieten

In onze kring spreken we over het genieten van de kunst. De indruk die kunst op ons maakt bereikt onze ziel via de zintuigen. Het gaat bij kunst nooit om een louter zintuigelijke waarneming, maar om wat genoemd wordt de artistieke ervaring; dus niet om het "plaatje" maar om het gevoel iets bijzonders mee te maken.

Zonder mij hier op het terrein van de bijbelse exegese te willen begeven, mag ik toch constateren dat met name de psalmdichters van de aardse werkelijkheid hebben genoten. Niet alleen van de natuur, maar ook van de menselijke voortbrengselen: Jeruzalem en het geklank van stem en snaren. Ik denk dat we de vergeestelijking van dat soort zaken niet als argument mogen gebruiken om de genieting van het schone van "de aarde met al wat er in is" af te wijzen. Maar dit terzijde. Terug naar de artistieke ervaring. Deze is, zeer individueel en afhankelijk van het moment en iemands algehele toestand. Het bekende voorbeeld van de psycholoog Künkel is in dit verband verhelderend: Stuur een kunstschilder en een houtvester een bos in en ze zullen beiden een totaal verschillende ervaring hebben!

De mens

Is er ook muziek die zondig is? Ik heb de vraag aan enkele predikanten voorgelegd, maar zij waren huiverig haar te beantwoorden, omdat zij zich niet deskundig genoeg achtten. Wel veronderstelde een van hen dat het kwaad niet zozeer in de muziek zit, maar vooral in de mens. Het lijkt me goed die gedachte bij wat nu volgt vast te houden. Laten we nog eens duidelijk stellen dat we het hier alleen over muziek hebben. Titels, teksten en programma's en wat dies meer zij, nemen we niet in onze beschouwing op, aangezien de luisteraar deze vaak niet kent of verstaat. Een voorbeeld. Iemand zet zijn radio aan en hoort een wals van Johann Strauss. Ooit werd deze muziek geschreven voor dansavonden van de modaine upper-ten: overdaad en prikkeling der zinnen. Maar onze argeloze luisteraar heet Haas en weet van niks. Zondige muziek? Haas vindt het alleen maar mooi, luistert geboeid naar fraaie melodieën en geraffineerde instrumentatie en is blij dat hij bij zijn stereo-installatie niet op een paar centen heeft gekeken.

Driften

Goed, maar er zal toch ook wel muziek zijn die bij de mens bepaalde driften losmaakt? Bij kunstmuziek kan dat nauwelijks het geval zijn. Als voorbeeld wil ik noemen een stuk dat qua opvoering indertijd nogal wat beroering verwekte: de opera Salome van Richard Stauss. De componist gebruikte voor zijn onderwerp een Duitse vertaling van de versie die Oscar Wilde van het bijbelse verhaal gaf. Afgezien van het voor een christen afstotende gegeven —vanwege de inhoud zouden we zo'n stuk alleen al niet willen zien— maakt de Amerikaanse muziekhistoricus D. J. Grout over de muziek de volgende opmerking: „Strauss verhelderde deze decadente versie van het bijbelverhaal met muziek die, door haar orkestrale pracht, ongewone ritmes en scherpgetekende harmonieën, de macabere atmosfeer van het drama met zo'n expressieve kracht weet te vatten dat ze naar een niveau wordt getild, waar het artistieke zegeviert over de perversiteit". Maar het kan natuurlijk ook anders. Muziek kan de zondige strekking van een tekst intensiveren, hoewel ik daar geen voorbeelden van ken. Wat nu, geen zondige kunstmuziek? Ik denk: niet zondiger dan andere dingen in het leven. Alles wat mensen voortbrengen, is besmet met zonde. Ook het volmaakte kunstwerk vinden we hier niet.

Toch kan sommige muziek schrik aanjagen of zelfs benauwen. Met name van sommige werken uit de twintigste eeuw (Mahler, Schönberg) worden veel mensen beslist niet vrolijker. Dat klopt, maar dat maakt' deze kunstwerken toch niet zondiger dan andere. In zijn streven naar waarheid en echtheid zal een componist zijn publiek wel eens een harde noot te kraken geven. Van "Jan Gat", zoals de Rotterdammers het beeld "Verwoeste stad" van Zadkine noemen, word ik nog steeds niet vrolijk.

De Bijbel

Men zal inmiddels gemerkt hebben dat ik die zondige muziek niet zo zie zitten. Ik denk dat, als we de Bijbel nagaan, daar ook weinig reden voor is: in de Bijbel worden kunstprodukten alleen vernietigd als er afgoderij mee wordt bedreven. De Bijbel kent aan de mens de volle verantwoordelijkheid toe voor het omgaan van het aardse goed; daar hoort de kunst ook bij. Wanneer het om een muziekstuk gaat, speelt ten aanzien van de uitwerking op de luisteraar nog een schakel een rol van betekenis: de vertolker. Wat wil hij met dit stuk? Zo kan hij een op zich mooi stuk muziek middels zijn interpretatie een totaal verkeerde lading meegeven, oneerlijk en voorzien van een dosis vals sentiment. Ik wil wijzen op die muziek die uitsluitend gegeven is om een solist de kans te geven zich zelf te promoten. Vooral in de vorige eeuw is er nog al wat van die holle virtuozenmuziek gemaakt. Een uitvoerend musicus die zo met muziek omgaat doet de muziek niet alleen onrecht. Hij misbruikt de kunst ook om zijn eigen kunnen te demonstreren. Helaas komt dit nogal eens voor. Zelfs organisten maken zich er schuldig aan. Jammer als goede muziek zo misbruikt wordt ter meerdere glorie van de vertolker. Is kunst er om God te eren? Nee en ja. Kunst is gegeven als een schaduwplek in de woestijn van het leven. De Heere heeft in dit tranendal naast de natuur ook in cultureel opzicht rustpunten gegeven waar we dankbaar bij mogen verpozen. Kunst is er voor mensen. Een kunstenaar is geroepen zijn produkt te maken bij het licht van Gods woord. Dat de meesten van hen dat niet doen, bewijst hoever deze wereld van God is vervreemd. Maar daarmee zijn hun produkten voor de christen nog geen verboden terrein. Als dat zo was, dan zouden we van al onze cultuurprodukten er niet een overhouden. Weet u bij voorbeeld wie de bouwer van uw koelkast is geweest?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 3 oktober 1989

Reformatorisch Dagblad | 32 Pagina's

De argeloze luisteraar heet Haas...

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 3 oktober 1989

Reformatorisch Dagblad | 32 Pagina's

PDF Bekijken