Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

De weerhaakjes van Charles Tournemire

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De weerhaakjes van Charles Tournemire

Onbevredigend antwoord op vraag waarom zijn grote werken niet worden uitgevoerd

4 minuten leestijd

„De muziek van Charles Tournemire heeft weerhaakjes. Ze nestelt zich in het geheugen en je komt er niet meer van los. De grote vraag is echter waarom zijn werken niet worden uitgevoerd". Dat zei L. Samama, musicoloog en docent 20e-eeuwse muziek aan het Instituut voor muziekwetenschap van de Rijksuniversiteit te Utrecht, zaterdag 7 oktober op een symposium in het Haags gemeentemuseum. Dat symposium, georganiseerd door de Nederlandse Charles Tournemire Stichting, was gewijd aan de vijftigste sterfdag van deze Franse componist en organist.

Samama schetste in een helder betoog het onderscheid tussen de muziek van Tournemire en die van anderen. Daarin beperkte hij zich tot de orkestwerken van deze componist, bezien tegen de achtergrond van de symfonische traditie in Frankrijk sinds 1871/72. Samama demonstreerde dat met voorbeelden uit deFranck-Chausson-Dukas-traditie. „Tournemire ontwikkelde een toontaal die soms gespeend is van elke overdaad, waarin de modale schrijfwijze een elementaire functie vervult", aldus Samama. 
Hij wees op zijn in extremo doorgezette motiefherhalingen, overmatige drieklanken, voortdurende variatietechniek, graduele climaxwerkingen en effectieve, menigmaal uitermate sobere orkestraties. „Soms zijn die orkestraties wat overdadig en romantisch-weelderig. maar nooit gedacht in termen van registraties. 
Daarin onderscheidt Tournemire zich van die van eerdere generaties, van eerst Franck en later Chausson, die enige Wagneriaanse overdaad niet buiten de deur wisten te houden".

Antwoord

Een echt bevredigend antwoord op de vraag waarom Tournemires orkestwerken niet worden uitgevoerd, kon Samama niet geven. Dat Tournemire daarin een lotgenoot is van zijn generatie- en landgenoot Charles Koechlin of van jongere Nederlanders als Matthijs Vermeulen en Tan Ingenhoven kan slechts aanvaard worden. Een verklaring is het niet. Of het zou moeten zijn, zoals Samama onder woorden bracht, dat het in de muziek van Tournemire ontbreekt aan communicatie naar een breed publiek, of dat zijn muziek van te weinig eenvoud is, of te weinig hartveroverend, of een teveel aan esthetiek heeft.

Dat ook Tournemires orgelwerken slecht bekend zijn, schrijft A. M. G. Eising in een artikel in het symposiumverslag toe aan de vereiste klavieromvang (manualen 61 tonen C-c"', Pedal 32 tonen C-g'), het klankkarakter en de registratiemogelijkheden van het instrument, maar zeker ook aan het eigenzinnige karakter van zijn muziek.

Nederland

Charles Tournemire heeft tijdens zijn leven met heel wat Nederlandse musici contact gehad. Daarover gaf Frits Zwart, conservator van de Nederlandse muziekarchieven in het Haags gemeentemuseum, een pregnant exposé. De Nederlandse musici met wie Tournemire betrekkingen heeft onderhouden, waren onder anderen Johan Wijsman, Daniël de Lange, Bart Verhallen, Charles van Isterdaël, Cornells Dopper, Evert Cornelis en Marius Monnikendam. Vanuit de nalatenschappen van een aantal van deze musici verhaalde Zwart over de inhoud van de contacten. In het symposiumverslag citeert Zwart ook uit een aantal recensies van concerten die Tournemire in Nederland gaf. Dat varieerde van "meesterlijk" en "er gaat van zijn muziek een groote bekooring uit" tot "zijn scheppingsdrang heeft ons absoluut niet kunnen overtuigen", "beschaafde muzikaliteit en innemende middelmaat" en "Tournemire is een handig componist, die van het moderne genoeg neemt om hem den schijn van modern te geven en verder het publiek geeft wat het lust". Je zou hieruit kunnen constateren dat er sindsdien niet veel veranderd is!

Orgel

Een belangrijke plaats was tijdens het symposium ingeruimd voor "Charles Tournemire en het orgel". Ton van Eek, een van de pleitbezorgers van de muziek van Tournemire, onderkende en waarschuwde tegen een kritiekloze bewondering voor Tournemire. „Zo moeten we Tournemires uitspraak, dat met Bach de modale orgelkunst verdwenen is, relativeren", aldus Van Eek. Uitvoerig schetste hij Tournemire als een inspirator van een jonge generatie Franse (orgel)componisten met een taakopvatting over het organistschap welke wel zeer veel afwijkt van die van sommige adepten uit de school LemmensWidor-Dupré. „Tegenover de vaak holle virtuositeit en de mondaine schittering van "l'organiste moderne" vertegenwoordigt Tournemire "l'organiste liturgique", die zijn spel en grote virtuositeit steeds in dienst heeft gesteld van de liturgische orgelmuziek", zei Van Eek. Zijn "opus magnum" ofte wel zijn compositorische credo is het "L'Orgue mystique", dat een volslagen eigen klankidioom laat zien, gebaseerd op het golvende gregoriaans en zijn modi. Opvallend is Tournemires uitspraak dat men, door gebruik te maken van de soepele lijnen van het gregoriaans, de toekomstige orgelmuziek zou kunnen begiftigen met een heel bijzondere kunstvorm. Iets wat niet alleen bij zijn eigen werken, maar later ook bij composities van Jehan Alain, Maurice Duruflé, Jean Langlais, Gaston Litaize en Olivier Messiaen het geval is geweest.

Kamermuziek

De Engelse kunstschilder Tom Walker legde zijn inspiratie bloot die "L'Orgue mystique" hem gaf tot het schilderen van zijn triptieken, terwijl de Franse doctor in de muziekwetenschappen Joël-Marie Fauquet een aantal biografische notities van Tournemire schetste. Aan het eind van het symposium brachten Klaas Trapman (piano) en Anja van Wijk (zang) kamermuziek van Tournemire tot klinken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 20 oktober 1989

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

De weerhaakjes van Charles Tournemire

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 20 oktober 1989

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken